آبان و خطر دوباره سیلاب پاییزه

پیش‌بینی سازمان هواشناسی نشان می‌دهد که در هفته اول آبان‌ماه در برخی مناطق شمال غرب ایران، شمال استان‌های کرمانشاه،‌ همدان و قزوین،‌ سواحل دریای مازندران، ارتفاعات البرز،‌ خراسان شمالی و شمال خراسان رضوی بارش باران همراه با رعدوبرق و وزش باد، با احتمال وقوع سیلاب همراه است. بارش‌ها به دامنه‌های جنوبی البرز‌، و در ارتفاعات البرز بارش برف انتظار می‌رود. ایران مرتباً تحت تأثیر سیل قرار می‌گیرد و در دهه گذشته ‌‌خشکسالی‌های مکرر با سیلاب‌های ناگهانی یا سراسری، مهمترین مخاطره آسیب‌زا به زیرساخت‌های کشور بوده است. در سال 1398، بارندگی شدید در جنوب این کشور حداقل 76 کشته برجای گذاشت. این حوادث خسارتی به بار آورد که میزان آن بیش از 3.5 میلیارد دلار به صورت مستقیم و در همین حدود به صورت غیر‌مستقیم – جمعا حدود 7 میلیارد دلار – برآورد شده است. تغییرات آب و هوایی باعث تشدید آب و هوای شدید از جمله خشکسالی و همچنین پتانسیل افزایش شدت طوفان های بارانی می‌شود. در یک سال متوسط، سه چهارم بارندگی ایران بین دی‌ماه تا فروردین‌ماه می‌بارد. برای تمرکز این بارندگی منجر به سیل اولاً، رشته کوه زاگرس که در جنوب غرب ایران و رشته کوه‌های البرز در شمال شرق هر دو به عنوان سدی در برابر جریان هوا عمل می‌کنند و مرکز کشور را با انباشته شدن باران در سمت بادگیر در ارتفاعات خشک نگه می‌دارند. دوم آنکه زمین ، ترکیبی از کاربری زمین، به ویژه با شهرسازی، نوع خاک و دره‌های شیب‌دار موجب می‌شود تا مقدار زیادی از بارندگی به سطح زمین نفوذ نکند، به سرعت بریزد و منجر به سیل ناگهانی شود.
سیل پس از زلزله دومین خطر طبیعی رایج ایران است‌. ایران در طول تاریخ اخیر مرتباً متحمل سیل‌های مشابه شده است. در 20 مرداد 1380‌، 247 نفر در استان گلستان بر اثر سیل با بازگشت 200 ساله کشته شدند. دقیقا سال بعد در همان روز یعنی 20 مرداد 1381 مجددا سیلاب در جنگل گلستان تلفاتی را بر جا گذاشت. این رخداد‌ها در مرداد 1380 و 1381 در حوضه رودخانه مادرسو موجب سیلاب شدید در تعدادی از زیرحوضه ها و رودخانه اصلی شد. حوضه رودخانه مادرسو زیرحوضه گرگان‌رود در استان گلستان است.
بارندگی شدید در هفته اول مرداد 1401 باعث سیل و زمین‌لغزش در 21 استان از 31 استان کشور شد و منجر به کشته شدن حداقل 98 نفر، آسیب شدید به صدها روستا، قطع دسترسی به جاده های اصلی شد. این سیل مرگ‌بارترین رویداد مخاطره هیدرولوژیکی در یک دهه اخیر ایران است چرا که در سیلاب سراسری فروردین 98 تلفات 78 نفری گزارش شد و سیلاب وسیع 1401 که بعد از 40 ماه رخ داد پرتلفات تر از رخداد فروردین 98 بود. باران‌های موسمی مانند که برای فصل خشک تابستان معمولی در بیشتر ایران و خاورمیانه غیرمعمول است، با الگوی آب و هوای غیرقابل پیش‌بینی و شدید در سراسر جهان مطابقت دارد. سیل در شهر باستانی یزد، میراث یونسکو با کوچه‌های باریک هزارتو، خانه‌های آجری گنبدی و بادگیر ها، آسیب زیادی به زیرساخت‌ها زد و بخش تاریخی شهر تخلیه شد.
در سیلاب 1401، پدیده مشاهده مدیریت بحران به صورت برخط در محیط فضای مجازی (اینستاگرام و‌…) به صورت بسیار پر‌رنگ‌تر از سابق دیده شد. ظاهرا بعضی مدیران تلاش بی‌وقفه‌ای برای سرعت عمل در نمایش فعالیت‌هایشان را به عنوان دستور کار مدیران رسانه‌ای خود تعریف کرده‌اند. این وضع موجب شده که به صورت تکراری حتی «نمایش حضور در منطقه آسیب‌دیده»، به عنوان جنبه‌ای از سرعت عمل و مدیریت دلسوزانه نمایش داده شود.