رد هزاران آلاینده ‌ بر تن زمین

صنایع مختلف اثرات محیط زیستی متفاوتی دارند. به‌رغم فواید متعدد، بسته به زنجیره تامین و نحوه تعامل با اکوسیستم طبیعی هر کدام از صنایع نیز می‌توانند اثرات متفاوت و گاهی بسیار خطرناک محیط زیستی بر جا بگذارند. آشنایی و اطلاع‌رسانی هرچه بیشتر از میزان آلایندگی اینگونه صنایع می‌تواند منجر به افزایش آگاهی های جامعه و نهایتا وضع و یا اصلاح قوانین مرتبط برای کنترل هرچه بیشتر انتشار آلاینده‌ها و حفظ اکوسیستم‌های طبیعی شود. توجه توامان جامعه و دولت‌ها اولین قدم مهم در اصلاح روندهای آلاینده است. در این نوشته به صورت مختصر و علمی به آثار محیط زیستی صنعت مد اشاره شده است.

صنعت مد یکی از قدیمی‌ترین و آلوده‌کننده‌ترین صنایع مورد استفاده بشر است. تغییرات اساسی پیش آمده در سال‌های اخیر (عمدتا از سال ۲۰۰۰ میلادی به بعد) مانند مد سریع (Fast Fashion) میزان آلایندگی‌ها را به طرز باورنکردنی افزایش داده است. مجله علمی نیچر (Nature Reviews – Earth & Environment) مصرف سالیانه ۷۹ میلیارد متر مکعب آب (معادل آب مصرفی مورد نیاز بیش از ۸۰۰ میلیون نفر در سال) و تولید سالانه بیش از ۹۰ میلیون تن زباله در جهان را گزارش داده است که نشان از نقش غیر‌قابل انکار صنعت مد در مصرف آب و آلوده‌سازی محیط زیست جهانی دارد. با البسه‌ای که در دنیا روزانه دور انداخته می‌شود، می‌توان ۱۷ بار سالنی به اندازه سالن ۱۲ هزار نفری آزادی را پر کرد. به‌رغم همه این ایرادات در حال حاضر تنها حدود یک درصد از زباله تولیدی در صنعت مد مورد استفاده مجدد قرار می‌گیرد و ۹۹ درصد الباقی سوزانده و یا دفن می‌شوند.
بیش از یک سوم زباله‌های پلاستیکی در اقیانوس‌ها ناشی از صنعت مد است
طبق گزارش سازمان ملل (United Nations – Climate Change) سهم صنعت مد در گرمایش کره زمین حدود ۱۰ درصد یعنی معادل ۵ میلیارد تن دی اکسید کربن در سال است. صنعت مد همچنین بیش از یک سوم زباله‌های پلاستیکی (مایکروپلاستیک) مشاهده شده در اقیانوس‌ها را تولید می‌کند. مطالعات متعدد علمی نیز حاکی از ورود این ذرات پلاستیکی به چرخه غذایی انسان‌ها نیز دارد. این صنعت همچنین بیش از ۲۰ درصد آب آلوده ناشی از صنایع را تولید می‌کند. این میزان آلایندگی به راحتی می‌تواند آلوده کننده آب‌های سطحی و آب‌های زیرزمینی در نقاط مختلف دنیا شود.
آدم‌هایی که هر هفته لباس می‌خرند!
مصرف‌گرایی، تبلیغات پر زرق و برق و ظهور Fast Fashion (مد سریع) منجربه افزایش میزان خرید البسه و نهایتا گسترش هرچه بیشتر آلایندگی‌های ناشی از صنعت مد شده است. سرانه جهانی مصرف البسه از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۷ از حدود ۶ کیلوگرم به بیش از ۱۳ کیلوگرم در سال رسیده است و پیش بینی می‌شود این مقدار تا سال ۱۴۱۰ بیش از ۶۰ درصد دیگر هم افزایش داشته باشد. ایتالیایی‌ها حدود ۱۵ کیلوگرم، آلمانی‌ها حدودا ۱۷ کیلوگرم و انگلستانی‌ها با بیش از ۲۷ کیلوگرم مصرف البسه جزو پر مصرف‌ترین‌ها هستند (برنامه اقدام لباس اروپا – European Clothing Action Plan). تولید انبوه پوشاک توسط کمپانی‌های بزرگ منجر به کاهش قیمت‌ها و مصرف هرچه بیش‌تر البسه شده است. هزینه خرید سالانه لباس نسبت به کل هزینه‌های هر خانوار در طی ۷۰ سال گذشته از ۳۰ درصد به کمتر از ۵ درصد رسیده است. این در حالی است که به لحاظ ارزانی لباس ناشی از تولید انبوه، تعداد لباس‌های خریداری شده در سال افزایش چندین برابری داشته است به گونه‌ای که در کشورهای ثروتمند به طور میانگین هر نفر در هفته یک عدد لباس جدید می‌خرد.
ضررهای صنعت مد بر محیط زیست کشورها یکسان نیست
عدالت محیط زیستی در صنعت مد مورد غفلت جدی واقع شده است. عدالت محیط زیستی عبارت است از برخورد منصفانه و حضور موثر اقشار مختلف فارغ از رنگ، نژاد، قومیت و طبقه اقتصادی در توسعه و اجرای قوانین محیط زیستی به گونه‌ای که همه افراد جامعه به یک اندازه در برابر مخاطرات محیط زیستی محافظت شوند و همچنین دسترسی یکسانی به پروسه‌های وضع قوانین محیط زیستی مرتبط با کار و زندگی و سلامتی شان داشته باشند. این در حالی است که در زنجیره تامین صنعت مد (تولید، مصرف و پسماند)، کشورهای توسعه یافته مصرف کننده محصولات هستند و کشورهای در حال توسعه و توسعه نیافته به محل تولید و دفن زباله‌های ناشی از صنعت مد تبدیل شده‌اند. در فرآیندهای تولید البسه بیش از ۱۵ هزار نوع ماده شیمیایی مختلف مصرف می‌شود که بیش از ۱۰ درصد آنها در دسته مواد شیمیایی بسیار خطرناک برای جوامع و اکوسیستم‌های طبیعی طبقه‌بندی و گزارش شده‌اند. این مواد شیمیایی خطرناک می‌توانند منجر به کاهش بهره‌وری خاک و آلودگی منابع آبی در کشورهای مختلف شود. شاید از این نظر است که برخی کشورها مانند چین و ترکیه ورود لباس‌های دسته دوم از دیگر کشورها را ممنوع کرده‌اند.
یکی از مهمترین راه‌ها برای مقابله با آثار محیط زیستی صنعت مد وضع قوانین مناسب برای کنترل بیشتر تولید آلاینده در فرآیندهای تولید، توزیع و مدیریت پسماند است. همچنین افزایش آگاهی‌های عمومی جوامع برای کاهش مصرف‌گرایی و تشویق بیشتر به استفاده مجدد و خرید کمتر می‌تواند در کنترل وضعیت کنونی موثر باشد.