مذاکره محیط زیستی بر مبنای بازی برد – برد

با شدت گرفتن بحران آب و مسائل اقلیمی در منطقه خاورمیانه کشور ما برای مذاکره محیط زیستی با همسایگان پیش قدم شده است. اما این مذاکرات برای آنکه به نتیجه برسند باید بر چه اصولی استوار باشند؟ در مذاکره بر سر موضوع آب و گرد و غبار مانند هر مذاکره دیگر، باید به این نکته توجه کرد که قرار نیست هر آنچه که ما می‌خواهیم را به‌دست بیاوریم. همچنین این موضوع برای طرف مقابل مذاکره نیز صادق است یعنی او هم نه همه خواسته‌هایش محقق می‌شود و نه قرار است هیچ چیز از آنچه می‌خواهد به او داده نشود. بنابراین در مذاکرات اصل بر این است که طرفین به حداقلی از خواسته‌های خود برسند. گرچه به صورت حداکثری منافع ملی خود را مطالبه و از آن دفاع می‌کنند.

برای همین زمینه‌های مشترک باید به درستی شناسایی شده و طرفین قدری از مواضع تمامیت‌خواهی خود عدول کنند تا مذاکرات از زمینه‌های دارای تناقض و محل مناقشه به نفع گفت‌وگو در زمینه‌هایی که هر دو طرف گفت‌وگو بر آن فصل و درک مشترک دارند تعدیل شود.
این موارد در مورد دیپلماسی آب و دیپلماسی آب و هوا هم صادق است. حتی در مورد موضوع ریزگردها که عمده کانون‌هایی که ما را تهدید می‌کند فراتر از مرزهای ماست نیز صدق می‌کند. ما باید علاوه بر دیدن نیازها و توقعات خودمان، نیازها و توقعات طرف‌های مذاکره را هم در نظر بگیریم. یک نکته دیگر را هم نباید فراموش کرد که در هر مذاکره باید در نظر گرفت که باید از چه ادبیاتی استفاده کنیم. ادبیات بالادستی چگونه است و ادبیات پایین دستی چگونه است. به عنوان مثال در مورد آب این را باید در نظر بگیرید که در موقعیت مذاکره بر سر پهنه آبی‌ای که در پایین دست آن قرار دارید، نمی‌توانید به شیوه‌ای مذاکره کنید که در مورد یک پهنه بالادستی. این بسیار اهمیت دارد که گیرنده هستید یا دهنده. یعنی اگر من در زمینه‌ای از بخشی از مطالبات خود چشم پوشی کرده و امتیازهایی می‌دهم در یک جایگاه متناظر گیرنده امتیاز خواهم بود و درک این موضوع است که مذاکرات را به حدود تعادل می‌رساند یعنی: بازی برد_برد برای همه طرفین.
همه آنچه گفتیم براساس شناخت کامل از طرفین گفت‌وگو و سیاست چگونگی ورود به مذاکرات برمی‌خیزد. نکته‌ای دیگر این است که وقتی صحبت از دیپلماسی محیط زیستی می‌شود، یقینا این دیپلماسی هم متاثر از دیپلماسی سیاسی و مراودات بین کشورها و همچنین تمایل سران این کشورها برای همکاری‌های دو یا چند جانبه با یکدیگر است. طبیعتا این تمایل به نسبت روابط سیاسی و اقتصادی طرفین مذاکره، چه دوجانبه باشد و چه چند جانبه، متغیر خواهد بود. مسلما دیپلمات‌های ایرانی یا هر نماینده‌ای از کشور که در مذاکرات محیط زیستی ایران حضور داشته باشند این موارد را در نظر می‌گیرند. دیپلماسی محیط زیستی کشور هم چندان نوپا نیست و عمری بیش از یک دهه دارد. برنامه عمل برای مقابله با ریزگردها که ابتکار و پیشنهاد جمهوری اسلامی ایران بود نمونه‌ای از این تلاش است که در سال‌های اول دهه نود، میان ایران، ترکیه، عراق ، سوریه و قطر دنبال شد اما با انواع دلایل گوناگون به ثمر ننشست و امکان تعمیم آن به کشورهایی مانند عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی و بحرین میسر نشد. اما به هر صورت این نشان از اعتقاد نظام دیپلماسی کشور به این گفت‌وگو‌ها دارد که در صورت رعایت نکات اصولی و تداوم آن، انشالله به بار خواهد نشست.