سفر بر تن لرزان جاده چالوس

«جاده چالوس بسته شد» این جمله خبری بارها در مقاطع مختلف سال شنیده می‌شود. بیست و یکم اسفند ماه اما این خبر با دلیلی به جز ترافیک و احتمال سقوط بهمن یا ریزش کوه، منتشر شد. این بار رانش زمین راه مسافران این جاده پر خطر و خاطره را بسته بود. مرکز مدیریت راه‌های کشور، ابتدا علت مسدود شدن راه را ریزش سنگ اعلام کرد اما خبرهای تکمیلی از رانش بی‌سابقه زمین در محدوده پل زنگوله، گفتند. رانش زمین در محدوده روستاهایی که در مسیر این جاده قرار دارند، پیش از این هم اتفاق افتاده بود و حتی عملیات عمرانی را در بسیاری از این روستاها متوقف کرده بود، اما اقدام اثرگذاری در این زمینه انجام نشده بود تا اینکه بالاخره این پدیده در میان جاده نگرانی‌ها را به اوج رساند. پدیده‌ای طبیعی که در مورد جاده چالوس نمی‌توان عوامل بروز آن را کاملا به طبیعت و فعل و انفعالات زمین نسبت داد. به گفته کارشناسان نقش عامل انسانی در بروز این پدیده در این منطقه بیش از عوامل طبیعی است.

جاده چالوس از سال 1312 میزبان مسافرانی بوده که می‌خواستند از کرج خود را به چالوس و مازندران برسانند. جاده پر قصه و ماجرایی که با کمترین امکانات ساخته شده و بارها حادثه آفرین بوده و از سوی کارشناسان به عنوان یکی از ناامن‌ترین جاده‌های کوهستانی کشور شناخته شده، اما این نا امنی از محبوبیت این جاده پر خاطره کم نکرده، ترافیک سنگین آن در طول سال موید این ادعا است. حالا اما تنها ریزش سنگ و پیچ‌های پر خطر نیستند که این جاده تاریخی را نا‌امن می‌کنند، حالا دیگر زیر پای این جاده خالی شده و تنش به لرزه افتاده است. چند روزی است که جاده چالوس به علت رانش زمین مسدود شده است. کارشناسان و مسئولان علل مختلفی را برای بروز این پدیده در این جاده مطرح می‌کنند. برخی آن را عاملی طبیعی می‌دانند که در هر نقطه از زمین ممکن است رخ دهد و برخی رانش زمین در مناطق کوهستانی را امری معمول می‌دانند اما بعضی کارشناسان این اتفاق را نتیجه اقدامات انسانی در مناطق اطراف این جاده و حاشیه آن می‌دانند.
علی بیت‌اللهی مدیر بخش زلزله و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با تاکید بر اینکه: «رانش زمین در جاده پرتردد شمال کشور امری طبیعی است. این پدیده به ویژه بعد از بارندگی ممتد که زمین مرطوب باشد، تشدید می‌شود. چندین زمین لغزش در سال‌های گذشته از جمله دهه ۷۰ در این محدوده اتفاق افتاده» به تجارت‌نیوز می‌گوید: «عوامل تشدید کننده زمین لغزش، بارندگی و رطوبت خاک است. هر چقدر زمین مرطوب باشد، احتمال رانش بیشتر می‌شود. ارتعاشات محیطی هم در تشدید این پدیده موثر است. اگر در محیطی رفت‌وآمد و ترافیک زیاد باشد، ارتعاش دامنه باعث می‌شود توده خاکی بیشتر جابه‌جا شود. هر جا این چند عامل بیشتر شود، احتمال لغزش هم بالا می‌رود» بروز این پدیده در آستانه نوروز و پیک سفرهای داخلی بیش از همیشه پر رنگ شده است، بیت‌اللهی در خصوص اقدامات وزارت راه برای حل مشکل می‌گوید: «عملیات اجرایی برای کاهش مخاطرات این زمین‌لغزش آغاز شده اما عملیات اجرایی کار زمان‌بری است» او به راهکارهای پیشنهادی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی هم اشاره‌ای کرده و می‌گوید: «زهکشی و خروج آب و جلوگیری از ماندابی از جمله اقداماتی است که باید صورت گیرد. اگر این کار انجام شود حرکت دامنه متوقف می‌شود. در واقع تعبیه زهکش‌ها و طراحی آنها عمده‌ترین کار موثر است. همچنین اقدامات زیربنایی‌تر نیز شامل شمع کوبی و سایر موارد نیز پیشنهاد شده که نیازمند مطالعات زمانی بیشتری است»
محمدرضا محبوب‌فر، عضو انجمن آمایش سرزمینی و عضو انجمن مخاطرات محیطی و توسعه پایدار ایران اما نظر دیگری دارد و بر این باور است که رانش زمین منشا طبیعی و انسانی دارد. محبوب‌فر به ایسنا گفته است: «عوامل دخیل در این رخداد شامل باران‌های سیل آسا و زلزله است، ولی دخالت‌های انسانی باعث رانش می‌شود که حتی موجب تغییر زمین شناختی منطقه و باعث ایجاد زمین لغزش می‌شود» به اعتقاد عضو انجمن مخاطرات محیطی و توسعه پایدار ایران دخالت‌های انسانی پر رنگ‌تر از عوامل طبیعی است. او می‌گوید در حال حاضر ۳ استان گیلان، مازندران و گلستان رتبه اول کشور در بروز پدیده رانش زمین هستند. لرستان و خوزستان هم در رتبه‌های بعدی قرار دارند. به باور او: «علت رانش زمین در کشور دخالت‌های بیش از حد انسانی در مناطق کوهپایه‌ای، جلگه‌ای و آبرفتی و هر منطقه شیب‌داری است که جنس خاک دامنه‌های آن از نظر زمین‌شناسی مستعد رانش و لغزش زمین هستند. دخالت انسانی بیشتر در زمینه‌های تغییر کاربری اراضی، تخریب جنگل‌ها، ساخت‌و‌ساز غیراصولی، احداث سدها در نقاط مختلف این سه استان‌ و همچنین اقدامات افراطی راه‌سازی و جاده‌سازی است. از سال ۱۳۹۶ نسبت به وقوع این پدیده در شمال کشور هشدارهایی داده شد و حتی در سال ۱۳۹۸ اعلام شده بود که بیشتر از ۴۰۰ نقطه از استان مازندران دچار پدیده رانش هستند و رتبه این رانش از خفیف تا شدید برآورد شد، ولی متاسفانه به این هشدارها توجه نشد» محبوب‌فر که تاکید دارد نقش عوامل انسانی در بروز این پدیده پر رنگ‌تر از عوامل طبیعی است، مصادیقی برای این نظر خود عنوان می‌کند از جمله اینکه: «همه اتفاقاتی که در جاده چالوس به عنوان رانش زمین رخ می‌دهد، به احداث سد سیاه‌بیشه بر می‌گردد. این سد در کنار رودخانه چالوس، احداث شده و بر اساس اطلاعاتی که دریافت کردیم، احداث آن منجر به تقلیل آب‌های زیرزمینی در منطقه شده و ساختار ژئوتکنیک و زمین‌شناسی منطقه را دگرگون کرده است. سد سیاه‌بیشه در واقع دو سد است. زمانی که جاده چالوس از یک طرف در مجاورت این دو سد قرار گرفته و نیروگاه‌های متعدد برق‌آبی در کنار این دو سد ساخته می‌شود و از طرف دیگر در طول روز نزدیک به حدود ۴۰ هزار خودرو از این جاده عبور می‌کنند، طبیعی است که این جاده آستانه حد تحمل زمین‌شناسی خود را از دست داده و دچار رانش بی‌سابقه‌ای شود»
رانش زمین در حالی در استان‌های شمالی کشور به دلیل ساخت‌وسازهای بی‌رویه و بروز ناگزیر تغییرات عمده در ساختار خاک تبدیل به بحرانی جدی شده است که فرونشست زمین هم در مناطق دیگر همین استان‌ها و استان‌های دیگر کشور، زیر پای شهرها و دشت‌ها را یکی پس از دیگری خالی می‎کند. شرق استان مازندران به شکلی گسترده با پدیده فرونشست درگیر است و نگرانی‌هایی در مورد آسیب‌های این پدیده در این استان وجود دارد و حالا مناطق کوهستانی آن هم به شکلی گسترده با رانش زمین روبه‌رو شده‌اند. اما تمام این خطرات و آسیب‌ها هنوز نتوانسته تصمیم‌گیران را به صرافت مدیریت صحیح در این استان‌ها بیندازد. ساخت سدها، ساخت‌وساز در مناطق شیب‌دار و کوهستانی، تخریب پوشش گیاهی منطقه، حفر چاه‌های غیرمجاز و بسیار عوامل دیگر که هر روز بیش از روز قبل زیر پای این استان و استان‌های مجاور آن را خالی می‌کند و آنها را در برابر پدیده‌های طبیعی آسیب‌پذیرتر می‌کند.
تورج فتحی؛ معاون دفتر آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست در همین رابطه به ایسنا گفته است: «قطع درختان جنگلی، جنگل‌زدایی و از بین بردن پوشش گیاهی و مراتع به همراه باران و رطوبت احتمالی، در دامنه‌های شیب‌دار و دارای پتانسیل رانش سبب وقوع این پدیده شود. در واقع تغییر کاربری اراضی به پدیده رانش زمین کمک کرده است. با بررسی آمار طی سه دهه اخیر در استان‌های شمالی می‌توان متوجه این نکته شد که رانش زمین به مراتب بیشتر از زمانی بوده که پوشش گیاهی مناسب وجود داشته است. این پدیده بیشتر در استان‌های مازندران و گلستان دیده می‌شود چرا که تغییر کاربری، جنگل‌زدایی و از بین رفتن مراتع در این دو استان بیشتر از استان گیلان بوده است. ما در مرحله‌ای هستیم که برای رانش زمین ابتدا به دنبال علل زمین‌شناسی نمی‌گردیم بلکه تاثیرات انسانی را بررسی می‌کنیم. اگر عوامل انسانی دخیل نباشند در مرحله بعد عوامل زمین‌شناسی را در اولویت قرار می‌دهیم» این تنها مناطق کوهستانی البرز نیست که به‌واسطه فعالیت‌های غیراصولی انسان‌ها برای فرونشاندن عطش توسعه با رانش و فرونشست روبه‌رو هستند، به گفته فتحی در زاگرس هم این خطر مناطق و راه‌های مواصلاتی را تهدید می‌کند، فتحی می‌گوید: «تغییر کاربری زمین‌ها و قطع درختان جنگلی بلوط اصلی‌ترین عوامل تشدیدکننده این پدیده در زاگرس هستند» اما تجربه ثابت کرده است، هشدارها و تذکرات وقتی شنیده می‌شوند که این پدیده به بحرانی‌ترین مرحله خود برسد.