کسی روسیه را محکوم نکرد

لشکرکشی روسیه به اوکراین، جدیدترین اقدام ولادیمیر پوتین است. رئیس جمهوری روسیه به واسطه ایجاد جنگی جدید و ریختن خون غیرنظامیان، در میان افکار عمومی جهان چهره‌ای منفور به شمار می‌رود اما در زمین سیاست هنوز بازنده نیست. آمریکا و اروپا اگرچه تحریم‌های به زعم خود سفت و سختی را علیه روسیه اعمال کرده‌اند اما این مواضع مانع از جنگ نشده است. ایران هم در موضعی که مورد انتقادهای گسترده افکار عمومی در شبکه‌های اجتماعی قرار گرفته هنوز به حمله نظامی روسیه به اوکراین را محکوم نکرده است. رئیس جمهوری ایران، روز اول حمله روسیه به اوکراین به صورت تلفنی با همتای روس خود گفت‌وگو کرد اما از لشکرکشی روسیه به اوکراین انتقاد نکرد. ابراهیم رئیسی فقط ابراز امیدواری کرد که آنچه اتفاق می‌افتد، به نفع ملت‌ها و منطقه تمام شود. اظهارنظری که انتقادها را به او و البته سایر مقامات را بیشتر کرد. انتقاداتی که مشابه آن‌ها بر سر مواضع مقامات ایرانی در تصرف افغانستان توسط طالبان هم تکرار شده بود.

بامداد پنجم اسفند‌ماه روسیه بانی جنگی جدید شد. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری روسیه پس از روزها اخبار ضد و نقیض و کش‌و‌قوس‌های سیاسی و رسانه‌ای و البته جابجایی ادوات نظامی، سرانجام تصمیم اولیه خود را عملی و روسیه رسما به اوکراین حمله کرد تا جنگی نابرابر رقم بخورد. تصاویر و فیلم‌ها یکی پس از دیگری از راه رسید. همه حکایت از هجوم گسترده روس‌ها داشت و البته ترس و وحشت مردم اوکراین. شهرهای اوکراین یکی پس از دیگری سقوط کرد. براساس آخرین اخبار، کیف هم حالا شاهد حضور نیروهای روسی است و براساس اظهارات مقامات اروپایی، ظرف چند ساعت سقوط می‌کند اگر سرعت پیشروی روس‌ها به همین شکل باشد و حمایتی هم صورت نگیرد. همه این مسائل سبب افزایش انتقادها به روسیه شد. توئیتر به‌واسطه فعالیت بیشتر خبرنگاران و فعالان سیاسی و مدنی مطابق انتظار بیش از سایر شبکه‌ها درگیر شد. در توئیتر فارسی اما خبری از انسجام و موضع واحد نبود. شماری از فعالان و کاربران اصولگرا در این مورد نیز حتی پیش از اتخاذ مواضع رسمی از سوی مقامات ایرانی، بعضا به طور علنی و بعضا در لفافه از روسیه حمایت کردند. موضع محبوب آن‌ها، اشاره به قرارداد بوداپست بود و تحویل سلاح‌های هسته‌ای‌ به کشورهای اروپایی بود. این کاربران معتقد بودند اگر اوکراین به این قرارداد تن نمی‌داد و وعده آمریکا و انگلستان برای تامین امنیت خود را نمی‌پذیرفت، امروز این چنین برای دفاع از خود تنها نمی‌ماند. در نقطه مقابل اما کاربران و فعالان مدنی و رسانه‌ای و بعضا سیاسی مستقل سلاح هسته‌ای را عامل بازدارندگی ندانسته و بر نقض قواعد حقوق بین‌الملل و شعف کشورگشایی روس‌ها اشاره می‌کردند.
واکنش تهران
در میان مسئولان کشور اما موضع مشخص بود: حمایت از روسیه. حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه ایران اولین فردی بود که واکنش نشان داد. او در توئیتر خود نوشت: «بحران اوکراین ریشه در اقدامات تحریک‌آمیز ناتو دارد. ما توسل به جنگ را راه‌حل نمی‌دانیم. برقراری آتش‌بس و تمرکز بر راه‌حل سیاسی و دموکراتیک یک ضرورت است.» این اظهارات او با انتقادهای بسیاری همراه شد. وزارت امور خارجه در ادامه نیز موضعی مشابه گرفت اما اینبار با تاکید بر رعایت حقوق بین‌الملل، بدون محکومیت روسیه به واسطه آغاز جنگ. سعید خطیب‌زاده، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تاکید کرد: «جمهوری اسلامی ایران طرفین را به توقف درگیری‌ها و آتش بس برای مذاکره فوری به منظور حل و فصل سیاسی بحران دعوت کرده و ضرورت رعایت حقوق بین‌الملل و حقوق بشر دوستانه در درگیری‌های نظامی را مجدانه یادآوری می‌کند.» پس از آن‌ها نوبت به علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی رسید. او در توئیتر خود اوکراین را «عبرت» خواند و نوشت: «سقوط بازارهای مالی و افزایش قابل توجه قیمت انرژی به دلیل ایجاد بحران در شرقی‌ترین بخش از جغرافیای اروپا، نشان داد که بی‌ثباتی و ناامنی در تمام اشکال آن در نیمکره شرقی جهان آسیب‌های جدی را متوجه منافع غرب می‌کند. بحران اوکراین می‌تواند عبرتی پند آموز باشد.» جنجالی‌ترین موضع اما ساعت 10 شب 5 اسفند‌ماه از رسید. ابراهیم رئیسی در گفت‌وگوی تلفنی خود با رئیس‌جمهوری روسیه حتی حاضر به تکرار مواضع وزارت امور خارجه ایران نشد. به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی ریاست جمهوری، او در بخش اول اظهارات با بیان اینکه «گسترش ناتو تهدیدی جدی علیه ثبات و امنیت کشورهای مستقل در مناطق مختلف است»، اقدامات آمریکا را محکوم کرد و در ادامه گفت: «آنچه اتفاق می‌افتد، به نفع ملت‌ها و منطقه تمام شود.» نمایندگان مجلس هم موضعی به نسبت مشابه داشتند با این تفاوت که آنان به مراتب صریح‌تر به حمایت از روسیه پرداختند. جواد کریمی قدوسی در توئیتر خود نوشته است: «زمانی که هیمنه آمریکا و ناتو توسط جریان مقاومت در غرب آسیا به‌دست مسلمین شکسته و از پای در می‌آیند میشود یک فرصت تصمیم راهبردی پوتین جهت ارتقا حوزه امنیت روسیه او طرح خود را اجرا می کند و آمریکا و ناتو هم هیچ غلطی نمی‌توانند بکنند.» قیاس اوکراین و یمن از جمله مباحث محبوب میان نمایندگان بود. سید نظام‌الدین موسوی نوشته است: «یمن به “خدا” اتکا کرده و ۶سال است در برابر تهاجم وحشیانه آل‌سعود و هم پیمانانش سرافرازانه ایستاده است. اوکراین به “کدخدا” اتکا کرد و نتوانست بیش از ۶ساعت از مرزهایش در مقابل حمله روسیه دفاع کند. امضای خدا تضمین است نه کدخدا.» برخلاف نمایندگان، ائمه جمعه اما ترجیح دادند موضعی به نسبت میانه اتخاذ کنند هرچند که آنان نیز مسئول جنگ اوکراین را نه روسیه بلکه آمریکا می‌دانستند ولی آنان برخلاف نمایندگان بر لزوم توقف درگیری‌ها تاکید کردند. همچون احمد خاتمی، امام جمعه موقت تهران. امام جمعه اردبیل هم گفته است: «پوتین در صدد محک زدن اراده آمریکا و اروپا و تست میزان شجاعت آنها بود.»
در تهران اما واکنش‌ها به همینجا ختم نشد. فعالان سیاسی و نمایندگان سابق مجلس و مسئولان سابق ایرانی موضعی متفاوت با دولتی‌ها داشتند. علی مطهری، نایب رئیس مجلس دهم با انتقاد از مواضع تهران در توئیتر خود نوشت: «ایران برای آنکه استقلال خود را نشان بدهد باید تجاوز روسیه به اوکراین را محکوم کند. فعلا که صدا و سیما اخبار را مانند یکی از مستعمرات روسیه گزارش می‌کند. جدا شدن گرجستان و آذربایجان و ارمنستان از ایران توسط روسیه و حمایت شوروی از صدام در حمله به ایران را همواره به یاد داشته باشیم.» حسام‌الدین آشنا، مشاور رئیس جمهوری سابق هم انتقاد از مواضع رئیسی را فراموش نکرده و در توئیتر خود نوشت: «حکمت راهبردی: اشغال در اثر حمله خارجی یا فروپاشی در اثر انقلاب داخلی، سرنوشت محتوم حکومت‌هایی است که در سیاست خارجی دل به حمایت دیگران می‌بندند یا در سیاست داخلی دل از حمایت مردم می‌کَنند.» سید عباس صالحی، وزیر سابق ارشاد هم نوشته بود: «در اواخر قاجار دو قطبی انگلوفیل و روسوفیل رایج بود و سیاستمداران و… را از هم جدا می‌کرد. در قبال آنان بزرگ مردانی چون مدرس بودند که دل در گروی ایران داشتند و سگ زرد را برادر شغال می‌دانستند. الان هم اوضاع فرق نکرده است، در دوقطبی طرفداری آمریکا و غرب یا روس و چین قرار نگیریم.»
واکنش‌های جهانی
در جهان، سوریه و آذربایجان هم همچون جمهوری اسلامی مسیر حمایت از روسیه را در پیش گرفتند. اما کشورهای اروپایی و آمریکا یکی پس از دیگری به انتقاد از اقدام روس‌ها پرداختند. نور آبی و زرد پرچم اوکراین از شب گذشته بر بسیاری از یادمان‌ها و ساز‌ه‌های خاطره‌انگیز در سراسر جهان از دهلی نو تا پاریس و رم و بروکسل و ملبورن و… نشسته تا شاید اوکراینی‌ها بیش از این احساس تنهایی نکنند. اتحادیه اروپا هم تحریم‌ها علیه روسیه را در دستور کار قرار داد. این اتحادیه براساس طرحی دارایی‌های ولادیمیر پوتین، رئیس جمهوری و سرگئی لاوروف وزیر امور خارجه روسیه را به عنوان بخشی از دو سوم تحریم‌ها علیه این کشور مسدود می‌کند. ناتو اما در این میان ترجیح داد فقط اقدامات روسیه را محکوم کند. رئیس‌جمهوری لهستان گفته است: «ناتو در حال بررسی اعزام نیرو به اوکراین نیست. در حال حاضر هیچ صحبتی در خصوص اعزام نیروهای پیمان آتلانتیک شمالی و همچنین نیروهای لهستانی به خاک اوکراین نیست و در شرایط کنونی این مسئله اصلاً مورد توجه قرار ندارد.» رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه هم تاکید کرده بود که محکومیت روسیه از سوی ناتو کافی نیست و ناتو باید اقدامات محکم‌تری نشان دهد. آمریکا هم در این میان حداقل فعلا به اعمال تحریم بسنده کرده است. جو بایدن، رئیس جمهوری آمریکا گفته است: «پوتین متجاوز است، او راه‌اندازی این جنگ را انتخاب کرد و باید پیامدهای آن را تحمل کند.» او همچنین خبر از مسدود شدن تمام اموال روسیه در آمریکا داد.
در این میان پیش روی ارتش اوکراین به سوی کی‌یف ادامه دارد. پترو پروشنکو، رئیس‌جمهوری اسبق اوکراین در گفت‌وگو با CNN گفته بود که «نیروهای تحت امرش تنها 3 کیلومتر با نیروهای روسی فاصله دارد و ادوات نظامی گردان خود را برای مقابله با نیروهای روسیه تشریح می‌کند.» این شبکه تلویزیونی همزمان به نقل از مقامات آمریکایی گزارش داد که واشنگتن نگران سقوط کی‌یف حداکثر تا پایان هفته است. همزمان الجزیره از احتمال شکل گیری جنگی خونین در کیف در صورت مقاومت اوکراین خبرداد. چین در این میان تلاش کرد روسیه را به میز مذاکره فرابخواند. رسانه‌های چینی از موافقت پوتین برای اعزام هیاتی به اوکراین برای گفت‌وگو با مقامات این کشور خبرداد. روسیه نیز این مساله را تایید کرد. ولادیمیر لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه نیز از اوکراینی‌ها خواست تا به پوتین اعتماد کنند. این در حالیست که براساس گزارش‌های بین‌المللی، دست کم 50 غیرنظامی در اثر حمله روسیه به اوکراین ظرف 48 ساعت گذشته جان خود را از دست داده‌اند.