حمایت‌های چند لایه از افشاگران فساد

با پیچیده‌تر شدن سیستم اداری و بوروکراسی جهان، فساد اداری و اقتصادی هم افزایش پیدا کرده است. عمق این فساد به حدی است که در بسیاری از موارد، عملکرد دستگاه اجرایی یک شهر یا حتی کشور را از بین می‌برد. یکی از موثرترین راه‌ها برای جلوگیری از افزایش این فساد، افزایش افشاگری‌ها و مشارکت مردم و کارمندان سازمان‌ها و به‌خصوص همکاری با رسانه‌هایی است که کارشان افشای این فسادهای اداری و اقتصادی و… است.

سامانه سوت‌زنی چیست؟
سامانه سوت‌زنی (whistle blower) یکی از بهترین درگاه‌ها برای ورود به سیستم افشاگری است. این سامانه مدتی است در کشورمان نیز راه افتاده است و ارگان‌های مختلف بخشی از پایگاه‌های اطلاع‌رسانی خود را به آن اختصاص داده‌اند. نام این سیستم از پلیس انگلیس گرفته می‌شود. در قرن 19 و 20 پلیس‌های لندن با مشاهده یک مجرم شروع به سوت زدن می‌کردند تا سایر همکاران خود را خبر کرده و به محل وقوع جرم بکشانند. هدف از ایجاد سامانه سوت‌زنی نیز دقیقا همین است. یک شهروند مطلع یک جرم یا فساد را اطلاع رسانی می‌کند، با این کار خبرنگاران، مسئولان شهرداری‌ها، قوه قضائیه و سایر سازمان‌های ذی‌ربط را خبر می‌کند تا همه از این فساد مطلع شوند.
با وجود اینکه سامانه سوت‌زنی چندین سال است که در کشورهای مختلف دنیا به کار گرفته شده اما این سیستم و سامانه همچنان دارای مشکلاتی است. بزرگترین مشکل این سامانه مشارکت نسبتا کم شهروندان و منابع اطلاعاتی است. در واقع، بسیاری از افشاگران نگران این موضوع هستند که بعد از گزارشِ یک تخلف یا فساد دچار دردسر شوند. آن‌ها به سامانه سوت‌زنی اطمینان ندارند و نگران این موضوع هستند که افراد بالادستی از اقدام آنها با خبر شده و بلایی سرشان آورده و یا آنها را اخراج کنند.
برای اجتناب از این ترس، بسیاری از دولت‌ها و کسانی که سامانه سوت‌زنی را راه انداخته‌اند سیستم حمایتی (support system) خاصی را ایجاد کرده‌اند تا از افشاگران و اعضای سامانه سوت‌زنی حمایت کنند. این سیستم در کشورهای مختلف شکل‌های گوناگونی دارد و هر چند هنوز کامل نشده اما به هر حال، اولین قدم برای افزایش کارایی سامانه سوت زنی است.
سیستم حمایتی سوت‌زنان در انگلستان
یکی اولین سیستم‌های سوت‌زنی در انگلستان به وجود آمد؛ از این رو بد نیست به قوانین حمایتی این کشور از افشاگران و سوت زنان نگاهی داشته باشیم. آنطور که آنا مایرز (Anna Myers)، مدیر اجرایی سازمان افشاگران (سوت زنان) بریتانیا در مصاحبه‌ای که چندی پیش با پایگاه فارن پالیسی سنتر (Foreign policy center) داشته گفته است، سیستم حمایتی افشاگران و سوت زنان انگلستان دو لایه دارد. لایه بیرونی مربوط به قوانین داخلی و دولتی انگلیس است و لایه درونی هم شامل ساختار رسانه‌ای پیشرفته در این کشور است.
لایه درونی حمایت از سوت زنان
آنطور که مایرز گفته لایه درونی مربوط به نوین‌سازی سامانه رسانه‌ها می‌شود. در زمان قدیم رسانه‌ها که مهم‌ترین وسیله برای افشاگری فسادهای شهری و دولتی هستند، بیشتر فردمحور بودند. یک روزنامه‌نگار از طریق منابع خود یک پروژه را پیش می‌برد و دست به افشاگری می‌زد. مشخص است که در این سیستم فرد محور، اشخاص (اعم از خبرنگاران یا منابع اطلاعاتی و افشاگران آنها) در معرض انواع تهدیدها بودند چرا که با حذف یک فرد، پروژه افشاگری به راحتی تعطیل می‌شد. با نوین‌سازی سیستم رسانه‌ای این معضل تا حدی از بین می‌رود. امروزه یک خبرنگار در یک رسانه نمی‌تواند دست به افشاگری بزند. او اطلاعات خود را در اختیار رسانه‌اش قرار می‌دهد و آن رسانه نیز اطلاعات را بعد از بررسی سیستماتیک در اختیار چند رسانه دیگرقرار می‌دهد و بدین ترتیب، پروژه افشاگری فساد از یک حالت فردمحور به یک وضعیت سیستماتیک خارج از اراده افراد تبدیل می‌شود، به این صورت که مقامات فاسد که علیه‌شان افشاگری صورت گرفته نمی‌توانند سراغ یک فرد رفته و او را تهدید کنند. همچنین در این سیستم، نام افشاگران و سوت زنان فاش نمی‌شود و اعتماد و اطمینان آنها نیز به سامانه سوت‌زنی بیشتر می‌شود.
آنطور که مسئولان بریتانیایی گفته‌اند، دولت به دنبال این است که شبکه ارتباطی رسانه‌ها را ایجاد کند؛ به این ترتیب که پروژه‌های فسادیابی رسانه‌ها از حالت تک محوری خارج شود و همه رسانه‌ها را درگیر کند تا با این کار هم امنیت افشاگران تامین شود و هم صدای افشاگری زودتر به گوش مردم و مسئولان برسد.
لایه بیرونی حمایت از افشاگران
اما لایه بیرونی حمایت از سوت‌زنان؛ آنچه مشخص است این است که دولت انگلستان در این چند سال در زمینه حمایت از افشاگران بسیار بسیار بد عمل کرده است و تراژدی جولیان آسانژ که یکی از بزرگترین افشاگری‌های تاریخ را داشت، به خوبی این مطلب را به اثبات می‌رساند.
با این حال، این بدین معنی نیست که هیچ قانونی در مورد حمایت از افشاگران در انگلستان وجود ندارد؛ آنطور که از گزارش فارن پالیسی سنتر بر می‌آید، دولت انگلیس از سال 2016 در تلاش است که قانونی در مورد حمایت از افشاگران به تصویب برساند. در آن سال، دولت انگلستان اجلاس مبارزه با فساد را در لندن راه انداخت و طرح «شفافیت و حمایت از افشاگران» را امضا کرد. اما این طرح و قانون به مرحله اجرا نرسید و آنطور که آنا مایرز می‌گوید تغییرات مدام دولت‌ها و به خصوص انقلاب حاصل از برگزیت مانع از اجرایی شدن این طرح شدند.
با این حال، قانونگذاران انگلیسی چند طرح دیگر را در این چند سال ارائه داده‌اند. طرح‌هایی که از نظر مایرز هیچ یک به معنای واقعی کلمه به مرحله اجرا نرسیدند. مسئول اجرایی افشاگران بریتانیا معتقد است که کارآمد نشدن قوانین دولتی حمایت از افشاگران حاصل ایراداتی است که باید رفع شود. مایرز معتقد است که دولت باید دو سیاست را در پیش بگیرد. اولا، حمایت قانونی (legal protection) از افشاگران باید بیشتر و جدی‌تر دنبال شود و بدون لحظه‌ای تعلل، سازمان‌های امنیتی و پلیسی همانند SFO یا آژانس ملی مبارزه با جرم انگلستان باید دست به کار شده و تحت حمایت دولت از افشاگرانی که در خطر یا تهدید هستند حمایت کنند.
ثانیا، برخی قوانین مربوط به افشاگران باید اصلاح شود. قانون اقدام علیه منافع عمومی (Public Interest Disclosure Act) که باعث شده دولت به بهانه آن بسیاری از افشاگران را دستگیر کرده و به زندان بیندازد حتما باید اصلاح شود. یک‌سری قوانین معلق در مجلس عوام نیز وجود دارد که در این چند سال پیگیری نشده است. بسیاری معتقدند که با پیگیری این قوانین و تصویب آنها می‌توان تا حدی از افشاگران حمایت کرد و ترس آنها را از شرکت در پروژه سوت‌زنی کم کرد.