مرگ از آسمـــــــان می‌آید

ماجرا با اسکواهای قهوه‌ای آغاز شد. این پرندگان دریایی مهاجر در سال ۲۰۲۳ به جزیره زیرجنوبگانی «جورجیای جنوبی» رسیده بودند، درحالی‌که مسافری مرگبار را با خود حمل می‌کردند. چند ماه بعد، فک‌های فیلی جنوبی که برای زادآوری به ساحل آمده بودند، بیمار شدند. مادران و نوزادان ضعیف و لرزان بودند و بسیاری از آن‌ها برای نفس کشیدن تقلا می‌کردند.

آنچه در پی آمد، مرگ‌ومیر جمعی هولناکی بود که ویروس بسیار مسری آنفلوانزای پرندگان (H5N1) عامل آن بود.
به گزارش گاردین، تا سال ۲۰۲۵، بیش از ۵۳ هزار فک فیلی ماده در جورجیای جنوبی مرده بودند. دانشمندان می‌گویند این موضوع به‌ویژه نگران‌کننده است، زیرا بیش از نیمی از جمعیت جهانی فک‌های فیلی جنوبیِ در سن زادآوری در این جزیره زندگی می‌کنند.

سویه‌ای بسیار مسری از ویروس آنفلوانزای پرندگان که نخستین بار در سال ۲۰۲۱ در نیم‌کره شمالی شروع به انتشار کرد، اکنون به چهار جمعیت از پنج جمعیت اصلی فک‌های فیلی جنوبی رسیده است. در برخی کلنی‌های اقیانوس اطلس جنوبی، بیش از ۹۰ درصد توله‌های تازه‌متولدشده مرده‌اند و حدود نیمی از ماده‌های بالغ نیز از بین رفته‌اند.
«روث کرومی»، هماهنگ‌کننده یک کارگروه «سازمان ملل» درباره آنفلوانزای پرندگان و حیات‌وحش، می‌گوید: «این یک کابوس برای حیات‌وحش است. مقیاس مرگ‌ومیر کاملاً بی‌سابقه است.»

در آوریل ۲۰۲۶، این مرگ‌ومیرهای جمعی باعث شد اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت که مرجع جهانی ارزیابی خطر انقراض حیات‌وحش است، وضعیت حفاظتی فک فیلی جنوبی را در «فهرست سرخ» از رده «کمترین نگرانی» به «آسیب‌پذیر» تغییر دهد. با این تغییر، گونه دو رده بالاتر در مقیاس خطر قرار گرفت.

این نخستین بار بود که رده خطر انقراض یک گونه به‌طور مشخص به‌دلیل H5N1 بالا می‌رفت.

براساس فهرست سرخ، دانشمندان گمان می‌کنند جمعیت جهانی فک‌های فیلی جنوبی تقریباً یک‌سوم کاهش یافته است. مدل‌ها نیز نشان می‌دهند بسیاری از جمعیت‌های این گونه برای بازگشت به وضعیت پیشین خود به چند دهه زمان نیاز دارند. تاکنون در میان حیوانات بازمانده، پادتن‌های کمی علیه این بیماری پیدا شده است.

فک فیلی جنوبی تنها یکی از گونه‌هایی است که از زمان آغاز انتشار H5N1 در میان حیات‌وحش جهان، تلفات فاجعه‌باری را تجربه کرده است. این ویروس صدها هزار و شاید میلیون‌ها حیوان را کشته است.

براساس اعلام «بردلایف اینترنشنال» (BirdLife International)، شبکه‌ای جهانی برای حفاظت از طبیعت، آنفلوانزای پرندگان اکنون دست‌کم ۴۰ گونه پرنده را تهدید می‌کند. بااین‌حال، تاکنون وضعیت حفاظتی هیچ گونه جانوری دیگری، چه فک و چه پرنده، به‌دلیل این بیماری تغییر نکرده است.

اما دانشمندان هشدار می‌دهند که ممکن است گونه‌های دیگری نیز بر اثر این عامل بیماری‌زا به آستانه نابودی نزدیک شده باشند.

ارزیابی خطر انقراض

ارزیابی تهدیدهایی که یک گونه با آن‌ها روبه‌روست، فرایندی زمان‌بر و پیچیده است که هم بخش علمی دارد و هم بخش اداری. تاکنون فهرست سرخ خطر انقراض نزدیک به ۱۷۶ هزار گونه را بررسی کرده است. هدف این است که تا سال ۲۰۳۰ شمار گونه‌های ارزیابی‌شده به ۲۶۰ هزار و شمار ارزیابی‌های مجدد به ۱۴۲ هزار برسد.

گروهی از دانشمندان متخصص بیشتر گونه‌ها را تقریباً هر ۱۰ سال یک بار دوباره ارزیابی می‌کنند، فارغ از اینکه گونه‌ها در این فاصله با چه تهدیدهای جدیدی روبه‌رو شده باشند. خود فهرست سرخ نیز سالانه دو تا سه بار به‌روزرسانی می‌شود.

پرندگان یک استثنا هستند. بردلایف اینترنشنال مرجع ارزیابی بیش از ۱۱ هزار گونه پرنده جهان است و هر سال صدها گونه پرنده را بررسی می‌کند. به همین دلیل، درک ما از خطر انقراض پرندگان بهتر از درکمان از خطر انقراض دیگر گروه‌های جانوری است. در همه‌گیری‌ای که پرندگان قربانیان اصلی آن هستند، این موضوع طبیعتاً یک مزیت محسوب می‌شود.
بااین‌حال، حتی در اینجا نیز ممکن است میان زمان وقوع مرگ‌ومیر و انتشار نتایج در قالب مقاله‌های داوری‌شده فاصله بیفتد. دانشمندان برای گردآوری داده‌ها و انتشار نتایج به زمان نیاز دارند.

«راب مارتین»، از مسئولان ارشد فهرست سرخ در بردلایف اینترنشنال، می‌گوید: «هنوز باید این اطلاعات را منتشر کنیم.»
گونه‌ها معمولاً زمانی به رده‌های خطر بالاتر منتقل می‌شوند که کاهش جمعیت آن‌ها در سه نسل متوالی ادامه داشته باشد، جمعیت کوچک و روبه‌کاهشی داشته باشند، در محدوده جغرافیایی محدودی زندگی کنند یا محاسبات نشان دهد که با توجه به روند فعلی جمعیت، ممکن است در آینده نزدیک منقرض شوند.
اما چنین ارزیابی‌هایی اغلب با ابهام علمی همراه‌اند. ارزیابان ابتدا باید بدانند جمعیت پایه یک گونه چقدر بوده است تا بتوانند تعیین کنند آیا جمعیت آن از آستانه خطر انقراض عبور کرده است یا نه.

برای بسیاری از گونه‌ها، چنین ارقامی در دسترس نیست. وقتی اندازه اولیه جمعیت یک گونه را ندانیم، محاسبه تلفات واقعی ناشی از یک همه‌گیری نیز دشوار می‌شود.
دانشمندان بردلایف اینترنشنال اکنون بر ارزیابی مجدد چهار گونه تمرکز کرده‌اند که شیوع H5N1 در آن‌ها به‌اندازه‌ای گسترده بوده است که می‌تواند چشم‌انداز حفاظتی‌شان را تغییر دهد: اسکوای بزرگ، بوبی شمالی، پلیکان پرو و پنگوئن هامبولت.

در اسکاتلند، جایی که بیش از نیمی از جمعیت جهانی اسکوای بزرگ زندگی می‌کند، جمعیت کلنی‌های تحت پایش بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۳ به‌میزان ۷۶ درصد کاهش یافت.
در همین حال، با گسترش آنفلوانزای پرندگان، دو جمعیت زادآور بوبی شمالی، بزرگ‌ترین پرنده دریایی بومی اقیانوس اطلس شمالی، در بریتانیا به‌شدت کاهش یافتند. جمعیت این پرنده در «باس راک» اسکاتلند بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴ به‌میزان ۴۳ درصد و در «گراس‌هولم» ولز بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴ به‌میزان ۴۷ درصد کاهش یافت.

این دو کلنی از بزرگ‌ترین کلنی‌های بوبی شمالی‌اند. به گفته ارزیابان بردلایف اینترنشنال، اگر این ارقام را به کل جمعیت تعمیم دهیم، کاهش شدیدی در جمعیت این گونه دیده می‌شود که می‌تواند انتقال آن از رده «کمترین نگرانی» به رده‌ای با خطر بالاتر را توجیه کند.

اما وقتی دانشمندان نگاه گسترده‌تری به موضوع انداختند، دریافتند که کل جمعیت این گونه در شمال‌شرقی اقیانوس اطلس بین سال‌های ۲۰۱۳ تا ۲۰۲۴ حداکثر ۱۷ درصد کاهش یافته است.

دانشمندان بردلایف اینترنشنال می‌گویند: «اگر چند سال پیش، با در اختیار داشتن داده‌های ناقص و بدون اینکه می‌دانستیم آیا کل جمعیت در حال کاهش است یا نه، عجولانه قضاوت می‌کردیم، این کار زودهنگام بود و می‌توانست به طبقه‌بندی اشتباه منجر شود.»

مارتین هشدار می‌دهد که باید از انتقال شتاب‌زده گونه‌ها به رده‌های خطر بالاتر پس از یک رویداد مرگ‌ومیر جمعی جلوگیری کرد. قرار گرفتن در رده‌هایی مانند «به‌شدت در معرض خطر انقراض» می‌تواند به ارائه ده‌ها پیشنهاد برای دریافت بودجه حفاظتی بینجامد و منابع مالی دولت‌ها را به سمت دیگری ببرد. او می‌گوید: «ما نیاز داریم این [فهرست] ابزاری باشد که جامعه بتواند با اطمینان از آن استفاده کند و بگوید: ‹ما به این اعتماد داریم.›»

شمارش مردگان همیشه آسان نیست

گمان می‌رود حدود یک‌پنجم جمعیت پلیکان‌های ساکن مناطق حفاظت‌شده دریایی پرو در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ قربانی آنفلوانزای پرندگان شده باشند. بااین‌حال، پلیکان پرو پرنده‌ای فراوان محسوب می‌شود.

مارتین می‌گوید: «به دست آوردن اعداد دقیق درباره جمعیت قبل و بعد از شیوع H5N1 دشوار است، زیرا این پرندگان در مناطق نسبتاً دورافتاده زندگی می‌کنند و بودجه کافی برای پایش آن‌ها وجود ندارد.»

شمارش مردگان حتی دشوارتر است، به‌ویژه درباره گونه‌های مهاجری که مسافت‌های بسیار طولانی را بر فراز اقیانوس‌ها طی می‌کنند.

«ووتر لانگ‌هوت»، مشاور سیاست‌گذاری در بردلایف اینترنشنال، می‌گوید: «معمولاً بیشتر پرندگان مرده را پیدا نمی‌کنید. اگر در دریا بمیرند، دیگر از دست رفته‌اند.»
پنگوئن هامبولت که پرواز نمی‌کند و بیشتر عمر خود را روی خشکی می‌گذراند، امکان شمارش دقیق‌تری را فراهم کرده است. در سال ۲۰۲۳، دانشمندان تقریباً ۳ هزار پنگوئن مرده را در امتداد سواحل شیلی شمارش کردند. این شمارش باعث شد وضعیت این گونه آسیب‌پذیر دوباره بررسی شود. آخرین ارزیابی این گونه در سال ۲۰۲۰ انجام شده بود.
بااین‌حال، حتی وقتی آمار جمعیت و مرگ‌ومیر به‌راحتی به دست می‌آید، مرگ‌ومیر جمعی، هرچقدر هم هولناک باشد، لزوماً به این معنا نیست که یک گونه به‌سمت انقراض پیش می‌رود.

برای پرندگان دریایی، پرندگان آبزی بزرگ و فک‌های فیلی که عمر طولانی دارند، دیر به بلوغ جنسی می‌رسند و دیر تولیدمثل می‌کنند، از دست دادن شمار زیادی از جانوران بالغِ مولد می‌تواند تنها در سه نسل به کاهش شدید جمعیت منجر شود. چنین کاهشی یکی از معیارهای اصلی انتقال یک گونه به رده‌های خطر بالاتر در فهرست سرخ است.
اما حیواناتی که سریع تولیدمثل می‌کنند یا جمعیت فراوانی دارند، ممکن است از پیامدهای بلندمدت چنین تلفات گسترده‌ای در امان بمانند، به‌ویژه اگر شمار نرهای بالغی که می‌میرند از شمار ماده‌های بارور بیشتر باشد.

برای مثال، در فک‌های خزری جنوبگان، شمار نرهایی که بر اثر بیماری مرده‌اند بسیار بیشتر از شمار ماده‌های مولدی بوده که جان باخته‌اند. این را «یائومه فورکادا»، متخصص پستانداران دریایی و زیست‌شناس جمعیت در «سازمان پژوهش‌های جنوبگان بریتانیا»، می‌گوید که ۲۵ سال است فک‌های خزری جنوبگان را مطالعه می‌کند.
دلیل این تفاوت، رفتار بسیار متفاوت نرها و ماده‌های این گونه است. نرها حدود دو ماه را در ساحل می‌گذرانند و اغلب با یکدیگر درگیر می‌شوند. اما فورکادا می‌گوید: «وقتی ماده‌ها می‌رسند، زایمان می‌کنند و بعد خیلی سریع دوباره به دریا می‌روند. آن‌ها به‌جز در دوره‌ای که از توله خود مراقبت می‌کنند، کمتر در معرض تماس با حیوانات دیگر هستند.»
در نتیجه، به گفته فورکادا: «نرها به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفتند، درحالی‌که ماده‌ها کاملاً سالم بودند. انگار با دو گونه کاملاً متفاوت روبه‌رو بودیم. بیماری روی آن‌ها تأثیری نگذاشته بود.»

نقش آنفلوانزای پرندگان در کاهش جمعیت

اگر دانشمندان کاهش جمعیتی را ثبت کنند که انتقال یک گونه به رده خطر بالاتر را توجیه کند، نسبت دادن این کاهش به آنفلوانزای پرندگان همیشه ساده نیست.
مارتین به‌عنوان نمونه به پنگوئن آفریقایی اشاره می‌کند که به‌شدت تحت تأثیر آنفلوانزای پرندگان قرار گرفته است.

این گونه در سال ۲۰۲۴ به رده «به‌شدت در معرض خطر انقراض» منتقل شد. ارزیابان به این نتیجه رسیدند که کاهش دسترسی به غذا بر اثر ماهیگیری تجاری و بحران اقلیمی، عامل اصلی کاهش جمعیت این گونه بوده است. آن‌ها آنفلوانزای پرندگان را عامل اصلی این کاهش ندانستند.

مرگ حدود ۳ هزار پنگوئن هامبولت در شیلی نیز بحث‌هایی میان دانشمندان برانگیخته است. پنگوئن‌ها اغلب در تورهای آبششی غرق می‌شوند. سال ۲۰۲۳ نیز سال وقوع پدیده «ال‌نینو» بود که ممکن است در مرگ این پرندگان نقش داشته باشد.

«الخاندرو سیمئونه»، دانشمند گروه متخصصان پنگوئن در اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، می‌گوید: «آن سال را می‌توان یک ‹طوفان کامل› توصیف کرد که شرایط بسیار نامساعدی برای پنگوئن‌های هامبولت ایجاد کرد.»

او می‌گوید: «کاملاً ممکن است برخی از پنگوئن‌های هامبولت بر اثر [آنفلوانزای پرندگان] مرده باشند، اما شواهد فعلی تعیین میزان واقعی نقش ویروس در این کاهش جمعیت را دشوار می‌کند.»

در نهایت، ممکن است حیواناتی که مرگ‌ومیرشان بیش از همه به چشم آمده است، در بیشترین خطر نباشند.
پرندگانی که جمعیت‌های بسیار کوچک و منزوی دارند و اغلب در جزایر کوچک زندگی می‌کنند، حتی اگر تنها تعداد اندکی از آن‌ها بمیرند، ممکن است به‌سرعت به آستانه انقراض نزدیک شوند.

کرومی می‌گوید: «برای گونه‌هایی که از قبل به دلایل دیگری در معرض تهدید هستند و جمعیتشان رو به کاهش است، اضافه شدن چیزی مثل آنفلوانزای پرندگان ممکن است همان عاملی باشد که آن‌ها را از لبه پرتگاه عبور می‌دهد.»

دانشمندان می‌گویند تاکنون مورد مشخصی از چنین وضعیتی را در ارتباط با آنفلوانزای پرندگان نمی‌شناسند، اما با نگرانی استرالیا را زیر نظر دارند. H5N1 برای نخستین بار در ژوئن ۲۰۲۶ در سرزمین اصلی استرالیا شناسایی شد.

مارتین می‌گوید: «بسیاری از گونه‌های استرالیایی هنوز محدوده پراکنش نسبتاً وسیعی دارند، اما به زیستگاه بسیار مشخصی وابسته‌اند.»
استرالیا همچنین میزبان شماری از پرندگان به‌شدت در معرض خطر انقراض است که در هیچ جای دیگری از جهان یافت نمی‌شوند. طوطی شکم‌نارنجی و عسل‌خوار ریجنت از جمله این پرندگان‌اند.

کرومی می‌گوید انتظار برای انتقال یک گونه به رده خطر بالاتر ممکن است باعث شود تصویر بزرگ‌تر را از دست بدهیم.
او می‌گوید: «باید روی حذف این فشارهای دیگر تمرکز کنیم. اگر بیش از حد روی این موضوع متمرکز شویم که فقط به دلیل تغییر وضعیت حفاظتی کاری انجام دهیم، این فرایند با چنین تأخیر بزرگی همراه است. باید هم‌زمان کارهای دیگری را نیز انجام دهیم.»

درحال‌حاضر، فک‌های خزری و دلفین‌ها در آب‌های استرالیا نیز بر اثر آنفلوانزای پرندگان شروع به مردن کرده‌اند. شرایط برای فک فیلی جنوبی که اکنون در رده «آسیب‌پذیر» قرار دارد، در آستانه بدتر شدن است.

در اوت ۲۰۲۶، «بخش جنوبگان استرالیا» اعلام کرد که اگر H5N1 به سواحل جزیره «مک‌کواری» برسد و احتمال مرگ‌ومیر گسترده فک‌ها وجود داشته باشد، ایستگاه تحقیقاتی خود را در این جزیره تخلیه می‌کند.

مک‌کواری آخرین پناهگاه فک‌های فیلی جنوبی است که تا همین اواخر از ویروس در امان مانده بود.
این نهاد خطر را برای سلامت انسان پایین دانست و اعلام کرد امیدوار است از آسیب روانی به کارکنانی جلوگیری کند که ممکن است شاهد مرگ هزاران توله فک تازه‌متولدشده باشند.

حدود ۵ هزار پنگوئن از بزرگ‌ترین کلنی پنگوئن‌های کوچک جهان در جزیره «فیلیپ» استرالیا علیه H5N1 واکسینه شده‌اند.
قرار است به‌روزرسانی بعدی فهرست سرخ ۲۶ نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شود. پیشنهادهای مربوط به انتقال گونه‌های دیگر به رده‌های خطر بالاتر نیز در ژانویه و فوریه ۲۰۲۷ بررسی می‌شوند.

مارتین می‌گوید: «بزرگ‌ترین ترس ما همیشه این است که چیزی را کاملاً از دست بدهیم؛ چیزی که ناگهان به‌شدت در معرض خطر انقراض قرار گرفته باشد. چیزی که می‌خواهیم از آن جلوگیری کنیم، همین است.»|گاردین