رنج تحصیل در میانه کوچ

شهرستان مرزی خاش، در جنوب زاهدان، یکی از کانون‌های مهم زندگی عشایری در استان سیستان و بلوچستان به‌شمار می‌رود. زندگی در نقاط پراکنده و دور از مراکز جمعیتی، اگرچه بخشی از شیوه زندگی عشایر را تشکیل می‌دهد، اما در حوزه‌هایی مانند آموزش محدودیت‌هایی ایجاد کرده که کودکان و نوجوانان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

طبق آخرین آمار موجود، بیش از ۳ هزار و ۳۰۰ خانوار عشایری با جمعیتی حدود ۱۴ هزار نفر در حدود ۲۰۰ نقطه استقرار عشایری در شهرستان خاش زندگی می‌کنند. در چنین شرایطی، رفت‌وآمد روزانه به مدرسه برای بسیاری از دانش‌آموزان عشایری امکان‌پذیر نیست و مشکلات اقتصادی خانواده‌ها نیز توان تأمین هزینه‌های تحصیل، رفت‌وآمد و اسکان فرزندان در شهرها و مراکز آموزشی را کاهش می‌دهد. این موضوع می‌تواند زمینه‌ساز افت تحصیلی و بازماندن برخی کودکان از چرخه آموزش شود.

به گفته عشایر شهرستان خاش، این پراکندگی جغرافیایی ارائه خدمات آموزشی و عمومی را با دشواری‌هایی همراه کرده و ضرورت هماهنگی میان آموزش‌وپرورش، امور عشایر، راهداری و سایر دستگاه‌های خدمات‌رسان را افزایش داده است.

پراکندگی سکونتگاه‌ها و مشکلات رفت‌وآمد

«محمد مزارزهی»، از ساکنان منطقه عشایری «بیرک» خاش، در گفت‌وگو با خبرگزاری ایرنا پراکندگی محل سکونت خانوارها و فاصله زیاد برخی آبادی‌ها و سکونتگاه‌های عشایری از مراکز آموزشی را از مشکلات مهم خانواده‌ها برای ادامه تحصیل فرزندانشان می‌داند.

به گفته وی، در مناطقی که خانوارها با فاصله زیاد از یکدیگر زندگی می‌کنند، فراهم کردن امکان رفت‌وآمد روزانه دانش‌آموزان به مدرسه دشوار است و خانواده‌ها برای رساندن فرزندان خود به مراکز آموزشی با مشکلات متعددی روبه‌رو هستند.

مزارزهی ایجاد مدارس شبانه‌روزی در مناطق مناسب و نزدیک به کانون‌های جمعیتی عشایر را یکی از راهکارهای مؤثر برای کاهش این مشکلات می‌داند و معتقد است با فراهم شدن امکان اسکان و تحصیل دانش‌آموزان در این مدارس، خانواده‌ها نگرانی کمتری درباره ادامه تحصیل فرزندانشان خواهند داشت.

وی همچنین ایجاد شهرک‌های عشایری و متمرکز کردن بخشی از جمعیت پراکنده در مکان‌های دارای امکانات اولیه را از پیشنهادهای قابل بررسی دانست. این اقدام در صورت مطالعه دقیق شرایط اجتماعی، اقتصادی و جغرافیایی منطقه می‌تواند دسترسی خانوارها به خدمات آموزشی، بهداشتی و رفاهی را تسهیل کند.

مشکلات اقتصادی سد راه دانش‌آموزان

«رسول چاری‌زهی»، از عشایر بیرک خاش، نیز در گفت‌وگو با ایرنا مشکلات اقتصادی و تنگناهای معیشتی خانوارها را از عوامل تأثیرگذار بر وضعیت تحصیل فرزندان عشایر عنوان کرد.
به گفته وی، بخش زیادی از خانوارهای عشایری درآمد محدودی دارند. در چنین شرایطی، پرداخت هزینه‌های رفت‌وآمد دانش‌آموزان، تهیه وسایل موردنیاز تحصیل و اسکان آنان در نقاط دورتر فشار مضاعفی بر خانواده‌ها وارد می‌کند.

وی نبود سرویس‌های حمل‌ونقل مناسب دانش‌آموزی را از دیگر مشکلات این مناطق برشمرد و معتقد است تا زمانی که امکان دسترسی ایمن و منظم فرزندان عشایر به مدارس فراهم نشود، نمی‌توان انتظار داشت همه دانش‌آموزان از فرصت‌های آموزشی یکسان برخوردار باشند.

چاری‌زهی توسعه مدارس شبانه‌روزی و تأمین سرویس‌های رفت‌وآمد را در کنار ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای سکونت عشایر ضروری دانست و تأکید کرد که حمایت از خانواده‌های کم‌درآمد و کاهش هزینه‌های تحصیل می‌تواند مانع محرومیت آموزشی فرزندان این جامعه شود.

ضعف در زیرساخت‌های عشایری

«نعمت‌الله کردی‌کوشه»، مدیر امور عشایر خاش، نیز مشکلات راه‌های دسترسی و کمبود زیرساخت‌های موردنیاز زندگی عشایری را از مسائل مهم این حوزه برشمرد. او به ایرنا گفته است که پراکندگی سکونتگاه‌های عشایری و فاصله زیاد برخی خانوارها از مراکز خدماتی موجب شده است دسترسی به امکانات عمومی با دشواری همراه باشد و در این میان، وضعیت راه‌ها یکی از موانع مهم ارائه خدمات به عشایر محسوب می‌شود.

وی با اشاره به نیاز مناطق عشایری به زیرساخت‌های اساسی، توسعه راه‌های دسترسی، فراهم کردن امکانات موردنیاز سکونت و تقویت خدمات‌رسانی به خانوارهای پراکنده را از ضرورت‌های این حوزه دانست. اجرای برنامه‌های حمایتی و توسعه‌ای در این زمینه به همکاری چند دستگاه اجرایی وابسته است.

مدیر امور عشایر خاش همچنین توجه به سامان‌دهی سکونتگاه‌ها و ایجاد مراکز دارای امکانات اولیه را در بهبود شرایط زندگی عشایر مؤثر دانست و گفت «دسترسی بهتر به راه، آب، خدمات عمومی و امکانات آموزشی می‌تواند بخشی از مشکلات مزمن این جامعه را کاهش دهد.»

۵۹۰ دانش‌آموز عشایری خاش خانه‌نشین شده‌اند

طبق آخرین آمار و اطلاعات موجود، حدود ۵۹۰ بازمانده از تحصیل در شهرستان خاش شناسایی شده‌اند و مجموعه آموزش‌وپرورش با استفاده از طرح‌ها و برنامه‌های مختلف در حال فراهم کردن زمینه بازگشت آنان به چرخه آموزش است.

از طرفی، به گفته برخی از کارشناسان حوزه آموزش، این آمار ضرورت بررسی دقیق‌تر وضعیت دانش‌آموزان مناطق روستایی و عشایری را نشان می‌دهد، چراکه شناسایی کودکان بازمانده از تحصیل به‌تنهایی کافی نیست و برای بازگرداندن آنان به مدرسه باید موانع اقتصادی، جغرافیایی و اجتماعی پیش روی خانواده‌ها نیز برطرف شود.
توسعه مدارس شبانه‌روزی، تقویت مدارس روستایی، تأمین سرویس رفت‌وآمد، استفاده از ظرفیت مدارس سیار در مناطق متناسب و پیگیری وضعیت دانش‌آموزان در معرض ترک تحصیل می‌تواند بخشی از راهکارهای کاهش این معضل باشد.

نیاز مبرم به مدارس شبانه‌روزی

کارشناسان حوزه آموزش بر این باورند که پراکندگی جمعیت و شرایط اقتصادی خانواده‌های عشایری نیازمند توجه و برنامه‌ریزی ویژه آموزش‌وپرورش است. از طرفی، طبق اطلاعات موجود در حوزه آموزش‌وپرورش عشایری، در سال جاری کار ساخت یک مدرسه شبانه‌روزی در شهرستان خاش در دستور کار دولت و خیران قرار گرفته است.
در همین پیوند، «عبدالوهاب شهنواز»، مدیر آموزش‌وپرورش شهرستان خاش، از نیاز به ایجاد چهار مرکز شبانه‌روزی در افق ۱۰ساله خبر داد و اعلام کرد «حدود ۶۰ پروژه آموزشی با ظرفیت ۳۸۴ کلاس درس در قالب نهضت عدالت آموزشی در دست اجراست و همچنین چهار هزار و ۸۰۰ دانش‌آموز نیازمند حمایت تحصیلی هستند.»

کمبودها، فراتر از مدارس عشایری

شهنواز روز ۱۳ تیرماه امسال در نشست شورای آموزش‌وپرورش شهرستان خاش گفته بود «این شهرستان در حال حاضر با کمبود ۳۹۵ نیروی انسانی مواجه است که ۷۴ نفر در مقطع ابتدایی، ۸۲ نفر در متوسطه و بقیه در حوزه پرورشی مورد نیاز هستند.»

اظهارات شهنواز به این معناست که مشکلات و کمبودهای متعدد، مدارس عشایری و نیز مدارس روستایی و شهری خاش را درگیر کرده‌اند و می‌توانند کیفیت آموزش را به‌شدت کاهش دهند.

ایجاد مدارس شبانه‌روزی متناسب با پراکندگی جمعیت، تقویت سرویس‌های حمل‌ونقل روستامرکزی، توسعه راه‌های دسترسی و فراهم کردن امکانات اولیه زندگی در مناطق عشایری از جمله مطالباتی است که ساکنان این مناطق و فعالان حوزه عشایر در خاش مطرح می‌کنند. این راهکارها در کنار حمایت معیشتی از خانوارها می‌توانند به بهبود دسترسی نسل جدید عشایر به فرصت‌های آموزشی کمک کنند.