کاهش آتش‌سوزی‌ها، نتیجه چیست و دستاورد چه کسی؟

در ماه‌های گذشته، برخی دستگاه‌های دولتی از کاهش آتش‌سوزی‌ها در عرصه‌های طبیعی خبر داده‌اند و این کاهش را به‌عنوان نتیجه اقدامات و برنامه‌های خود معرفی کرده‌اند. در میدان هم تا حدودی نشانه‌هایی از کاهش آتش‌سوزی‌ها قابل مشاهده بوده است. اگر این روند با آمار و داده‌های معتبر تأیید شود، قطعاً اتفاق مثبتی است و باید از آن استقبال کرد.

اما مسئله از جایی شروع می‌شود که یک کاهش احتمالی، بدون بررسی عوامل مؤثر و ارزیابی عملکرد، به‌عنوان دستاورد یک دستگاه دولتی یا مجموعه خاص معرفی می‌شود.

واقعیت این است که کاهش آتش‌سوزی، حتی اگر قطعی باشد، لزوماً به معنای اثربخشی اقدامات انجام‌شده نیست. برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، ابتدا باید بدانیم چه چیزی کاهش پیدا کرده، این کاهش در چه محدوده‌ای اتفاق افتاده و چه عواملی در شکل‌گیری آن نقش داشته‌اند.

اول باید مشخص کنیم دقیقاً چه چیزی کاهش پیدا کرده است.

وقتی گفته می‌شود آتش‌سوزی‌ها ۵۰ درصد کاهش داشته‌اند، باید پرسید این عدد به چه شاخصی اشاره دارد؟ تعداد رخدادهای حریق؟ مجموع مساحت سوخته؟ تعداد آتش‌سوزی‌های گسترده؟ مدت درگیری با حریق؟ یا میزان خسارت واردشده به پوشش گیاهی و زیستگاه‌ها؟ از طرف دیگر، مبنای مقایسه چیست؟ آمار سال گذشته، میانگین پنج سال اخیر یا یک دوره زمانی مشخص؟

این شاخص‌ها لزوماً رفتار یکسانی ندارند. ممکن است تعداد حریق‌ها کاهش پیدا کند، اما مساحت سوخته بیشتر شود. ممکن است تعداد زیادی حریق کوچک مهار شده باشند، اما یک آتش‌سوزی گسترده بخش بزرگی از یک منطقه را درگیر کند. بنابراین، اعلام یک درصد کلی، بدون مشخص کردن شاخص و مبنای مقایسه، تصویر دقیقی از وضعیت حریق ارائه نمی‌دهد.

دوم اینکه کاهش آتش‌سوزی‌ها را نمی‌توان بدون بررسی عوامل مؤثر، به اقدامات اجرایی نسبت داد.

آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل انسانی، اقلیمی و محیطی اتفاق می‌افتد. میزان بارندگی، رطوبت خاک و پوشش گیاهی، دما، طول دوره‌های گرم و خشک، وضعیت پوشش علفی و میزان مواد قابل اشتعال، همگی در رفتار حریق نقش دارند.

در کنار این عوامل، تغییر رفتار مردم، کاهش فعالیت‌های پرخطر، اقدامات پیشگیرانه، پایش، آموزش و حضور سازمان‌یافته جوامع محلی نیز می‌توانند در کاهش احتمال وقوع یا گسترش آتش‌سوزی مؤثر باشند.

بنابراین، اگر قرار است کاهش حریق به‌عنوان نتیجه عملکرد یک دستگاه معرفی شود، باید سهم عوامل مختلف بررسی شود. صرف هم‌زمانی اجرای یک برنامه با کاهش آتش‌سوزی‌ها، رابطه علت و معلولی میان آن دو را اثبات نمی‌کند.

سوم اینکه گزارش فعالیت با گزارش دستاورد و اثربخشی تفاوت دارد.

اگر دستگاهی اعلام می‌کند اقداماتش باعث کاهش آتش‌سوزی شده، باید بتواند اطلاعات مشخصی ارائه کند. این اقدامات در کدام مناطق انجام شده‌اند؟ چه وسعتی را پوشش داده‌اند؟ چه گروه‌هایی مخاطب بوده‌اند؟ دستگاه چند نیروی آموزش‌دیده و آماده‌به‌کار در اختیار داشته است؟ چه تجهیزاتی توزیع شده‌اند و در اختیار چه تیم‌هایی قرار گرفته‌اند؟ چه اقدامات پیشگیرانه‌ای انجام شده‌اند؟ مهم‌تر از همه، چه شواهدی از تأثیر این اقدامات در کاهش خطر یا خسارت وجود دارد؟

برای مثال، توزیع چند ده، چند صد یا هزار دستگاه دمنده به‌تنهایی نمی‌تواند نشانه مدیریت مؤثر حریق باشد. باید مشخص شود این تجهیزات کجا توزیع شده‌اند، در اختیار چه تیم‌هایی هستند، آیا کاربران آموزش دیده‌اند، آیا مانور عملیاتی انجام شده و آیا تجهیزات در شرایط واقعی حریق به کار رفته‌اند.

همین مسئله درباره آموزش هم صدق می‌کند. برگزاری یک کارگاه آموزشی یا صدور گواهینامه، به‌خودی‌خود به معنای ایجاد ظرفیت عملیاتی نیست. باید مشخص شود چه کسانی آموزش دیده‌اند، چه مهارت‌هایی کسب کرده‌اند، آیا تیمی تشکیل شده و آیا این افراد تمرین و مانور داشته‌اند. همچنین باید روشن شود چه آموزش‌هایی دیده‌اند، این آموزش‌ها بر چه مبنایی و با استفاده از چه منابعی ارائه شده‌اند و افراد آموزش‌دیده در زمان وقوع حریق چه نقشی ایفا کرده‌اند.

در واقع، تعداد تجهیزات توزیع‌شده، تعداد کارگاه‌های برگزارشده و تعداد کارت‌های صادرشده، شاخص فعالیت‌اند، نه لزوماً شاخص اثربخشی.

چهارم اینکه مقیاس اقدام باید با مقیاس ادعا متناسب باشد.

یکی از ضعف‌های رایج در گزارش‌های عملکرد، تعمیم نتایج اقدامات محدود به محدوده‌های بسیار گسترده است.

وقتی یک برنامه در چند روستا، برای چند تیم محلی یا در یک محدوده مشخص اجرا شده است، باید نتایج آن نیز در همان مقیاس ارزیابی شود. اگر اقدامی در ۱۰ هزار هکتار انجام شده است، نمی‌توان بدون شواهد و داده‌های تکمیلی، درباره کاهش آتش‌سوزی در چند میلیون هکتار از عرصه‌های طبیعی یک استان ادعای اثرگذاری کرد.

دستاورد میدانی باید با گروه هدف، وسعت محدوده، تعداد نیروها، ظرفیت تجهیزات و نوع مداخله سنجیده شود. باید مشخص باشد چه تغییری در همان محدوده اتفاق افتاده و آیا می‌توان آن تغییر را به اقدام انجام‌شده نسبت داد یا خیر.

این موضوع درباره فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد و مجموعه‌های غیردولتی هم صدق می‌کند. هیچ مجموعه‌ای نباید نتایج یک پروژه محدود را به کل وضعیت آتش‌سوزی در یک استان یا کشور تعمیم دهد.

آیا نمونه موفقی از اجرای چنین برنامه‌ای وجود دارد؟ بله، رویکرد «نهضت سبز زاگرس» در مدیریت حریق، اجرای اقدامات پراکنده و مقطعی نیست. ما در قالب برنامه‌های آزمایشی و در محدوده‌های جغرافیایی مشخص فعالیت می‌کنیم. در این برنامه‌ها، ابتدا محدوده‌های پرخطر، عوامل مؤثر در وقوع حریق، ظرفیت‌های اجتماعی و گروه‌های هدف شناسایی می‌شوند. سپس مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه، آموزش، سازمان‌دهی و تجهیز تیم‌های محلی و آمادگی عملیاتی در قالب یک برنامه منسجم دنبال می‌شود. در ادامه نیز حفاظت و احیای عرصه‌های آسیب‌دیده بخشی از فرایند مدیریت حریق است.

هدف ما صرفاً انجام چند فعالیت یا توزیع تجهیزات نیست، بلکه ایجاد یک ساختار محلی برای مدیریت حریق است. در این ساختار، نقش جوامع محلی و سازمان‌های دولتی، مسئولیت تیم‌ها، نحوه مشارکت، برنامه‌ها و شیوه اقدام، آموزش تیم‌ها و ساختار فرماندهی حادثه (ICS) در مراحل مختلف مدیریت حریق مشخص است.

برای نمونه، نهضت سبز زاگرس طی شش سال فعالیت متمرکز در این حوزه، برنامه مدیریت حریق را در محدوده‌ای بالغ بر ۱۶ هزار هکتار دنبال کرده است. در این برنامه، اقدامات مختلف در ارتباط با یکدیگر و با هدف کاهش خطر وقوع و گسترش حریق اجرا شده‌اند. براساس ارزیابی داده‌های سنجش از دور و اطلاعات ماهواره‌ای در محدوده اجرای برنامه، مساحت سوخته طی چهار سال مداخله نهضت سبز زاگرس تا ۹۲ درصد کاهش یافته است. این عدد فقط به محدوده اجرای برنامه مربوط است.

اهمیت چنین برنامه‌ای در این است که محدوده مداخله، اقدامات انجام‌شده، گروه‌های هدف، ظرفیت ایجادشده و نتایج حاصل را می‌توان در همان محدوده بررسی کرد. وقتی برنامه‌ای با محدوده جغرافیایی و ساختار اجرایی مشخص دنبال می‌شود، امکان مقایسه وضعیت و ارزیابی تغییرات نیز فراهم می‌شود.

این استاندارد نباید برای سازمان‌های مردم‌نهاد یک جور و برای دستگاه‌های دولتی جور دیگری باشد. اتفاقاً دستگاه‌هایی که از منابع عمومی، اعتبارات دولتی و امکانات گسترده استفاده می‌کنند، باید در ارائه داده‌های عملکردی و اثبات اثربخشی اقدامات خود پاسخ‌گوتر باشند.

مسئله دیگری که نباید از آن غافل شد، تعریف نادرست از مشارکت مردمی است.

در سال‌های اخیر، با گسترش فراخوان‌ها در شبکه‌های اجتماعی، افراد زیادی با انگیزه حفاظت از طبیعت وارد عرصه‌های حریق می‌شوند. اما فعال محیط‌زیست بودن، دغدغه طبیعت داشتن یا حتی چند ماه تجربه حضور در میدان، به معنای برخورداری از تخصص عملیاتی در مدیریت حریق نیست.

آتش‌سوزی عرصه نمایش، کسب اعتبار یا ثبت تصاویر هیجان‌انگیز نیست. ورود افراد آموزش‌ندیده و سازمان‌نیافته می‌تواند جان خودشان و دیگران را به خطر بیندازد و حتی عملیات مهار حریق را مختل کند.

مشارکت مردمی زمانی به یک ظرفیت واقعی تبدیل می‌شود که آموزش، سازمان‌دهی، تجهیزات متناسب، تمرین، تقسیم نقش و ارتباط با ساختار مسئول مدیریت حریق وجود داشته باشد. تعداد دنبال‌کنندگان، تعداد استوری‌ها و تصاویر حضور در آتش، هیچ‌کدام معیار توان عملیاتی نیستند.

مردم باید بخش مهمی از نظام مدیریت حریق باشند، اما نه به شکل نیروهای پراکنده و بدون مسئولیت مشخص. مشارکت مؤثر نیازمند ساختار، برنامه و هماهنگی است.

در نهایت، مسئله اصلی این نیست که چه کسی می‌خواهد کاهش آتش‌سوزی‌ها را به نام خودش ثبت کند. مسئله این است که واقعاً چه چیزی باعث کاهش شده و کدام اقدامات نتیجه داده‌اند. اگر امسال آتش‌سوزی‌ها کاهش پیدا کرده‌اند، باید این اتفاق را دقیق بررسی کنیم. باید سهم شرایط اقلیمی، تغییر رفتارهای انسانی، اقدامات پیشگیرانه، عملکرد دستگاه‌های مسئول و ظرفیت جوامع محلی مشخص شود. باید بدانیم کدام برنامه‌ها موفق بوده‌اند، کدام اقدامات اثرگذاری نداشته‌اند و کجا همچنان با ضعف و کمبود ظرفیت روبه‌رو هستیم. مدیریت حریق با آمارسازی، تعداد تجهیزات، برگزاری کارگاه یا انتشار گزارش عملکرد محقق نمی‌شود. مدیریت حریق یک فرایند مستمر است که باید از شناخت عوامل خطر و پیشگیری شروع شود، به سازمان‌دهی و عملیات ایمن برسد و با ارزیابی نتایج و بازسازی عرصه‌های آسیب‌دیده ادامه پیدا کند.