جاده‌کشی در زیستگاه پلنگ

سال ۱۳۹۹ بود که منطقه کوهستانی کوه قلات و تنگ‌سرخ با مساحتی بالغ بر ۱۳ هزار هکتار به منطقه شکار ممنوع تبدیل شد. این منطقه که محل رویش گونه‌های متنوع گیاهی دارویی و درختان بومی ارزشمند است، زیستگاه گونه‌های نادر جانوری نیز به‌شمار می‌رود. این منطقه از لحاظ اقلیمی نیز کریدور اصلی ورود هوای پاک به شهر شیراز محسوب می‌شود. کوه قلات و تنگ‌سرخ در سال ۱۴۰۳ و با پیگیری و تلاش مردم محلی و سازمان‌های مردم‌نهاد به منطقه حفاظت‌شده ارتقا یافت. این منطقه را یکی از مناطق موفق در حفاظت مشارکتی می‌دانند، اما حالا با گذشت دو سال از ارتقای آن، خبرها حاکی از آن است که آزادراه شیراز ـ بوشهر قرار است از میان این منطقه عبور کند؛ عبوری که می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری برای این منطقه بکر به همراه داشته باشد.

 وقتی بودجه آزادراه تعیین شد، اینجا حفاظت‌شده نبود

«جعفر قادری»، نماینده حوزه انتخابیه شیراز و زرقان، درباره این جاده و اصرار مسئولان به تغییر نکردن مسیر آن به «پیام ما» می‌گوید: «این پروژه مربوط به سال ۱۳۸۸ است و در آن زمان برایش کد و ردیف بودجه‌ای تعیین شده که هر سال تمدید می‌شود. مطالعات آن هم قبلاً انجام شده است. در آن زمان که ردیف بودجه تعیین شد، منطقه حفاظت‌شده‌ای وجود نداشت. حالا دو سه سالی است که منطقه‌ای حفاظت‌شده در آن مکان تعیین شده، اما این جاده هیچ مزاحمتی برای آن ندارد.»

او معتقد است هیچ راه دیگری برای رفتن از شیراز به بوشهر وجود ندارد و اگر راه دیگری بود، حتماً آن مسیر را انتخاب می‌کردند. «این مسیر از کنار منطقه حفاظت‌شده عبور می‌کند و حتی اگر از میان آن عبور کند، دو طرف مسیر فنس‌کشی می‌شود تا هیچ مزاحمتی برای حیات‌وحش نداشته باشد. البته ما تابه‌حال در آنجا هیچ موجود زنده‌ای مشاهده نکرده‌ایم.» این نماینده مجلس درحالی چنین ادعایی دارد که «حمید ظهرابی»، معاون محیط‌زیست طبیعی، در زمان مدیرکلی حفاظت محیط‌زیست استان فارس به وجود «کل و بز، قوچ و میش، پلنگ، خرس، گرگ، روباه، کفتار و پرندگان» در این زیستگاه اشاره کرده بود. اساساً قلات و تنگ‌سرخ به‌دلیل وجود همین گونه‌ها و ارزش‌های منطقه، ابتدا به منطقه شکار ممنوع و سپس به منطقه حفاظت‌شده ارتقا پیدا کرد.

در همین حال، «معصومه صفایی»، معاون دفتر حفاظت و مدیریت حیات‌وحش سازمان حفاظت محیط‌زیست، درباره تنوع زیستی منطقه حفاظت‌شده کوه قلات و تنگ‌سرخ به «پیام ما» می‌گوید: «تپه‌ماهورهای جنوب استان فارس محل زندگی یکی از نایاب‌ترین قوچ‌های ایران، یعنی قوچ لارستان، است. در محدوده شیراز هم قوچ شیراز زندگی می‌کند که در سطح بین‌المللی یکی از کمیاب‌ترین زیرگونه‌های قوچ ایران محسوب می‌شود. همچنین این ناحیه زیستگاه پلنگ، کفتار و کاراکال است. در واقع در این منطقه اکثر گونه‌هایی که در مناطق تپه‌ماهور زیست می‌کنند، وجود دارد.»

با این همه، نماینده شیراز و زرقان منطقه حفاظت‌شده را مانع توسعه شیراز می‌بیند و می‌گوید: «نمی‌توانیم به این دلیل توسعه شیراز را متوقف کنیم. ما دیگر زمینی نداریم و برای دسترسی به زمین‌های ارژن، تنها راه، عبور جاده از این منطقه است. هیچ‌کدام از مشاوران ما راهی به‌جز این مسیر را پیشنهاد نداده‌اند.»

 منطقه حفاظت‌شده باید جابه‌جا شود!

این نماینده مجلس اصرار دارد که منطقه حفاظت‌شده باید جابه‌جا شود، نه آزادراه. «اگر هم این منطقه جابه‌جا نشود، بالاخره جاده از آنجا عبور خواهد کرد. با اینکه ما معتقدیم هیچ موجودی در آنجا وجود ندارد که بخواهد از جایی عبور کند، اما فنس و زیرگذر هم برای عبور حیات‌وحش پیش‌بینی شده است.»

او درباره راه‌های جایگزین می‌گوید: «بقیه مسیرها برای کمربندی شیراز مناسب نیستند. بعضی گمان می‌کنند دولت گنج دارد و می‌تواند تونلی پنج‌شش‌کیلومتری احداث کند، اما باید توقعات خود را پایین بیاورند. این منطقه حفاظت‌شده هم بُعد ملی ندارد.»

به اعتقاد قادری، مشکل اصلی شیراز مناطق حفاظت‌شده و انعطاف‌ناپذیری سازمان حفاظت محیط‌زیست است. «تمام توسعه صنعتی ما در زرقان به‌دلیل وجود بمو متوقف شده است. محیط‌زیست نباید خدمات صنعتی و خدماتی را قفل کند و باید راه‌حلی برای آن پیدا کند.»

 وعده‌های پیشین برای فنس‌کشی عملی نشد

کارشناسان و فعالان محیط‌زیست، برخلاف صحبت‌های این نماینده مجلس، معتقدند که این آزادراه می‌تواند آثاری غیرقابل‌جبران بر این منطقه حفاظت‌شده بگذارد و به همین دلیل با عبور جاده مخالف‌اند. «لیلا جولایی»، رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش استان فارس، با این ادعا که در این منطقه هیچ‌گونه‌ای وجود ندارد مخالفت می‌کند و به «پیام ما» می‌گوید: «در منطقه تنگ‌سرخ گونه‌هایی مانند گربه جنگلی، کفتار، روباه و بسیاری از گونه‌های دیگر وجود دارد. شهرستان شیراز هم جزو پرتنوع‌ترین شهرستان‌های استان فارس از لحاظ حیات‌وحش است.»

او درباره فنس‌کشی و تمهیدات وعده‌داده‌شده می‌گوید: «برای این موضوع باید به گذشته رجوع کرد. برای مثال، برای آزادراه شیراز ـ اصفهان هیچ تمهیداتی اندیشیده نشد. بلکه پس از کشیده‌شدن آزادراه و کشته‌شدن خرس در آنجا، تازه تصمیم گرفته شد از بعضی پل‌های موجود به‌عنوان روگذر استفاده شود یا تابلویی نصب شود. اصلاً باید دید که چنین موضوعی در گزارش ارزیابی آمده و تأیید شده است یا نه.»

 هفت کیلومتر آزادراه از میان منطقه حفاظت‌شده می‌گذرد

«علی فرزان»، کارشناس زیستگاه، درباره آزادراه شیراز ـ بوشهر توضیح می‌دهد: «قطعه یک آزادراه شیراز ـ بوشهر از این منطقه حفاظت‌شده می‌گذرد، البته کارهای عمرانی هنوز در عرصه آغاز نشده است. براساس طرح این جاده، هفت کیلومتر از آن از میان منطقه حفاظت‌شده عبور می‌کند و منطقه را به دونیم تقسیم می‌کند. اگر این طرح به هر شکلی اجرایی شود، برای کوه قلات و تنگ‌سرخ خسارت‌بار خواهد بود. این مسیر در ادامه خود حتی می‌تواند تا ذخیره‌گاه زیست‌کره ارژن و پریشان نیز برسد.»

به گفته او، قطعه یک این مسیر شروع به کار نکرده است، اما فعالیت در قطعه هشت آزادراه اصفهان ـ شیراز مدتی است که آغاز شده، چراکه این قطعه بیرون از منطقه حفاظت‌شده قرار گرفته است. «قطعه هشت از دوراهی قلات شروع می‌شود و تا بزرگراه حسینی‌الهاشمی ادامه می‌یابد. این مسیر قرار است به قطعه یک (شیراز ـ بوشهر) متصل شود.»

فرزان ادامه می‌دهد: «مسئولان استان پیگیر هستند تا این آزادراه مجوز بگیرد و شروع به کار کند، اما ما بارها با آن مخالفت کرده‌ایم. اخیراً هم سازمان محیط‌زیست با این جاده مخالفت کرده است. اما همچنان بعضی مسئولان در تلاش‌اند تا با سازمان محیط‌زیست مستقیماً مکاتبه کنند و مجوز بگیرند.»

او به این نکته اشاره می‌کند که این جاده بودجه مصوب داشته است. «سرمایه‌گذاران هم مشخص شده‌اند. البته آنها مدعی‌اند که مجوزها و مصوبه‌های خود را پیش از آنکه این منطقه به منطقه حفاظت‌شده ارتقا یابد، گرفته‌اند.»

جانمایی جاده باید تغییر کند

«مهدی انصاری»، کارشناس ارزیابی در محیط‌زیست استان فارس، توضیح می‌دهد که گزارش ارزیابی اولیه این آزادراه به‌دلیل عبور از منطقه حفاظت‌شده مورد قبول واقع نشده است. او به «پیام ما» می‌گوید: «در جلسه‌ای که در سازمان حفاظت محیط‌زیست برگزار شد، قرار بر این شد که مسیر جاده تغییر کند و پس از آن، یک گزارش ارزیابی جدید و براساس مسیر جدید به سازمان محیط‌زیست داده شود. البته هنوز گزارش جدیدی به ما نرسیده است.»

 سلامت مردم و حیات‌وحش منطقه در خطر است

«محمدهادی بینازاده»، مدیر انجمن سبزاندیشان قلات زاگرس، از عواقب محیط‌زیستی عبور آزادراه از منطقه حفاظت‌شده به «پیام ما» می‌گوید: «موقعیت جغرافیایی تنگ‌سرخ برای شیراز مانند تهویه هوا برای یک خانه است. به همین دلیل، هرگونه آلودگی در این منطقه، چه آلایندگی ماشین‌آلات و چه گردوغبار، مستقیماً به‌سمت شهر شیراز می‌رسد و به ریه و سلامتی مردم آسیب می‌زند و عامل بیماری‌های مختلف می‌شود.»

او با اشاره به مدیریت مشارکتی منطقه و تلاش مردم قلات و شمال‌غرب شیراز برای حفظ این منطقه ادامه می‌دهد: «این منطقه زیستگاه گونه‌هایی مانند کل، بز، کفتار و گرگ است و با ساخت این جاده، زیستگاه این گونه‌ها به دو قسمت تقسیم می‌شود و نابودی منطقه را به همراه دارد.»

بینازاده مخالف جاده نیست، بلکه نگران مسیر آن است. «ما مخالف آزادراه نیستیم، اما جانمایی آن اشتباه بوده است. کنار همین آزادراه چند مسیر دیگر هم وجود دارد که مسیرهای مناسب‌تری هستند. برای مثال، این آزادراه می‌توانست در کنار شهر سلامت احداث شود تا هم باعث رونق این شهر شود و هم برای مردم شیراز آلودگی نداشته باشد. از همان‌جا می‌توانست هم به جاده خوزستان وصل شود و هم به بوشهر. فاصله آن از مسیر منطقه حفاظت‌شده نیز نهایتاً ده کیلومتر است. یا حتی می‌توانستند جاده قدیم را تعریض کنند. پس راه‌های دیگری برای عبور این آزادراه وجود دارد و می‌توان روی آنها مطالعه کرد.»

او معتقد است که اگر مردم متوجه شوند قرار است چنین جاده‌ای از مسیر تنگ‌سرخ کشیده شود، با آن مخالفت خواهند کرد. «در بین کلان‌شهرهای ایران، شیراز جزو معدود شهرهایی است که هنوز هوایی قابل‌قبول و آلودگی کمی دارد. اما با عبور آزادراه و پروژه‌های این‌چنینی، این شهر هم آلوده خواهد شد.»

 کارکرد اکولوژیک منطقه مختل می‌شود

مدیران استانی درحالی بر توسعه ناپایدار در قلب منطقه حفاظت‌شده اصرار دارند و ارزش‌های این زیستگاه را انکار می‌کنند که پژوهش‌ها بارها بر تأثیر ساخت جاده‌ها بر تکه‌تکه‌کردن زیستگاه‌ها تأکید کرده‌اند.

نتایج مطالعه «تأثیر زیرساخت‌های جاده‌ای بر گسست زیستگاه‌ها و افت پیوستگی زیستگاهی پستانداران بزرگ در منطقه‌ای حفاظت‌شده در مرکز ایران» که سال ۲۰۲۶ منتشر شده است، نشان می‌دهد جاده‌ها زیستگاه‌های پیوسته را به قطعاتی مجزا تقسیم می‌کنند. این امر دسترسی حیات‌وحش به بخش‌های مختلف زیستگاه را محدود و کارکرد اکولوژیک این مناطق را مختل می‌کند. این شرایط باعث می‌شود جانوران نتوانند به‌راحتی میان زیستگاه‌های مناسب رفت‌وآمد کنند، به منابع آب و غذا دسترسی داشته باشند یا برای مهاجرت‌های فصلی و یافتن قلمروهای جدید جابه‌جا شوند.

همچنین براساس این پژوهش، جاده جمعیت‌هایی را که پیش‌تر با هم در ارتباط بودند، از یکدیگر جدا می‌کند. این جدایی باعث کاهش تبادل ژنتیکی میان افراد یک گونه می‌شود و با کاهش تنوع ژنتیکی، جمعیت‌ها در برابر تغییرات آسیب‌پذیر می‌شوند، نمی‌توانند خود را با شرایط محیطی جدید وفق دهند و بقای آنها کاهش می‌یابد. پژوهشگران تأکید می‌کنند که بخشی از این پیامدها ممکن است سال‌ها پس از پایان عملیات ساخت جاده ادامه یابد و به کاهش تدریجی جمعیت‌ها منجر شود؛ حتی زمانی که اثرات اولیه ساخت‌وساز دیگر به چشم نمی‌آیند.

درنهایت، به نظر می‌رسد با اینکه سازمان محیط‌زیست مخالف عبور جاده از منطقه حفاظت‌شده «کوه قلات و تنگ‌سرخ» است، افراد مختلف هنوز به‌دنبال آن هستند که جاده را از مسیر قبلی خود عبور دهند، تمامی هشدارها را نادیده بگیرند و قوانین را دور بزنند.