زنانی که روی دیوارهای تهران نیستند

|پیام ما‌| تا به حال خیابان‌های اصلی شهرتان را بالا و پایین رفته‌اید و هم‌زمان سرتان رو به بالا بوده است؟ اگر چنین کرده باشید، احتمالاً به مفهومی که پژوهشی در «مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران» به آن رسیده، آگاه شده‌اید. چهره‌هایی که از نقاشی‌های روی ساختمان‌ها و دیوارها به شهر نگاه می‌کنند، اغلب مردند؛ شهدا و شخصیت‌های سیاسی، مذهبی و ملی. زنان هم هستند، اما کمتر. وقتی هم تصویر زنان روی دیوارهای شهر نقش می‌بندد، بیشتر مادرند، همسرند، کسی را بدرقه می‌کنند یا در سوگ کسی نشسته‌اند؛ درحالی‌که زنانی که در شهر قدم می‌زنند، برخلاف این تصاویر، ویژگی‌های متفاوتی دارند و از یک جنس نیستند. پژوهشی که مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران درباره بازنمایی زنان در دیوارنگاره‌های پایتخت انجام داده، تصاویر زنان در دیوارنگاره‌ها را از سطح یک مشاهده روزمره فراتر برده است.

پژوهشگران برای رسیدن به این تصویر، دیوارنگاره‌های دوره ششم مدیریت شهری، یعنی سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴، را بررسی کرده‌اند. این پژوهش تابستان امسال منتشر شده و عنوان اصلی آن «بازنمایی نقش و هویت زنان در دیوارنگاره‌های شهری با استناد بر اسناد و قوانین شهرداری» است. در مرحله نخست، ۱۰۰ دیوارنگاره ثابت در معابر و خیابان‌های پرتردد و مرکزی تهران جمع‌آوری شد. در مرحله بعد نیز ۱۵ اثر حاوی تصویر یا نماد زنان از طریق سازمان‌های مرتبط شناسایی شد. به‌عبارت دیگر، از ۱۰۰ مورد فقط ۱۵ دیوارنگاره به زنان اختصاص داشت.

مسئله اما فقط تعداد زنانی نیست که روی دیوارهای تهران دیده می‌شوند؛ مهم‌تر این است که چگونه دیده می‌شوند. پژوهش شش الگوی اصلی برای تصویر زنان شناسایی کرده است: زن در نقش مادر، همسر و بازمانده؛ زن به‌عنوان قهرمان ملی از مسیر مراقبت؛ زن به‌عنوان شخصیتی مستقل در عرصه فکری و فرهنگی؛ زن به‌عنوان حافظ فرهنگ و سنت؛ مادر مقاومت؛ و در نهایت، زن به‌عنوان کنشگر اجتماعی و سیاسی. از میان این شش تصویر، نقش‌های خانوادگی و مراقبتی دست بالا را دارند و زنان کنشگر اجتماعی و سیاسی کمترین حضور را دارند.

در بخشی از دیوارنگاره‌ها، زن اساساً در نسبت با یک مرد معنا پیدا می‌کند؛ مادر شهید است، همسر شهید است یا رزمنده‌ای را بدرقه می‌کند. در دسته دیگری از تصاویر، زن یک قدم از فضای خانه بیرون آمده، اما همچنان «مراقبت» مهم‌ترین ویژگی اوست؛ این بار در لباس پزشک، پرستار یا کادر درمان دیده می‌شود.

جای بعضی زنان اما تقریباً خالی است. زن دانشجو، پژوهشگر، مدیر، ورزشکار و هنرمند معاصر کمتر به دیوارهای شهر راه پیدا کرده‌اند. دختران نوجوان و جوان نیز حضور بسیار محدودی دارند؛ گروهی که به‌گفته پژوهش، در سن هویت‌یابی قرار دارند، اما سهم چندانی از تصاویر شهر ندارند. البته استثناهایی هم روی دیوارهای تهران پیدا می‌شود. «پروین اعتصامی» یکی از آنهاست؛ زنی که نه به‌واسطه نسبت خانوادگی با یک مرد، بلکه با هویت ادبی و فکری خودش معرفی شده است. «بی‌بی مریم بختیاری» هم یکی دیگر از نمونه‌های معدود بازنمایی زنان مستقل است. پژوهش این نمونه‌ها را محدود و نادر توصیف می‌کند.

این تصویر در حالی روی دیوارهای تهران شکل گرفته که قوانین و اسناد خود مدیریت شهری، روایت دیگری دارند. در اسناد بالادستی شهرداری از تکریم جایگاه زنان، عدالت جنسیتی در طراحی فضای شهری و پرهیز از تبعیض گفته شده است. این پژوهش می‌گوید برای تغییر این سبک تصاویر، لازم است فرایند داوری و طراحی دیوارنگاره‌ها بازنگری و برنامه‌های توسعه شهری اصلاح شود. هماهنگی بین‌نهادی، آموزش و ظرفیت‌سازی و نظارت نیز از دیگر پیشنهادهای سیاستی این بررسی است.