اسنپ با همکاری موسسه خیریه «نفس آفتاب» اجرای طرحی را با عنوان «این راه به خونه می‌رسه» آغاز کرده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی اسنپ، سه میلیارد تومان برای تأمین دوباره یا بازسازی خانه ۲۰ زن سرپرست خانوار در استان هرمزگان اختصاص می‌یابد. این خانه‌ها در بندرعباس، خمیر، میناب، سیریک، جاسک، بندرلنگه و رودان قرار دارند و در جریان جنگ ۳۹ روزه آسیب دیده‌اند.

ارزیابی‌های میدانی موسسه نفس آفتاب نشان می‌دهد بیش از ۱۰۰ خانوار آسیب‌دیده از جنگ در هرمزگان به حمایت نیاز دارند. برخی از آن‌ها خانه خود را از دست داده یا با خسارت جدی محل سکونت روبه‌رو شده‌اند. بعضی نیز به‌دلیل مشکلات معیشتی یا از دست رفتن منبع درآمد، امکان ادامه زندگی در شرایط پیشین را ندارند. پیامد این وضعیت برای تعدادی از خانواده‌ها، زندگی موقت اعضای خانواده دور از یکدیگر بوده است.

امیررضا خادم، مدیرعامل مؤسسه خیریه نفس آفتاب، می‌گوید: «استان هرمزگان در جنوب کشور از جمله استان‌هایی است که ساکنان آن در پی وقوع جنگ اخیر دچار آسیب و خسارت‌های زیادی شده‌اند. موسسه نفس آفتاب، با ارزیابی‌های میدانی، بیش از ۱۰۰ خانوار آسیب‌دیده از جنگ را در این استان شناسایی کرده که نیاز به حمایت دارند.»

از میان این خانوارها، ۲۰ خانواده را زنان اداره می‌کنند. آسیب‌دیدن خانه، مشکلات معیشتی و نبود امکان مراقبت پایدار از فرزندان باعث شده است کودکان این خانواده‌ها به‌طور موقت خارج از محیط خانواده زندگی کنند. به همین دلیل، تأمین سرپناه در این طرح به‌عنوان یکی از پیش‌شرط‌های بازگشت کودکان و بازپیوند اعضای خانواده در نظر گرفته شده است.

خانه، نقطه آغاز بازگشت

بازسازی پس از جنگ معمولاً با شمار واحدهای مرمت‌شده، میزان مصالح مصرفی یا رقم اعتبارات سنجیده می‌شود؛ اما برای خانواده‌ای که اعضایش از یکدیگر جدا شده‌اند، معنای بازسازی بسیار گسترده‌تر است. خانه باید دوباره امکان زندگی جمعی، مراقبت از کودکان، دسترسی به آموزش و از سر گرفتن فعالیت اقتصادی را فراهم کند.

دفتر اسکان بشر سازمان ملل در دستورالعمل‌های مربوط به بازسازی پس از بحران تأکید می‌کند که بازسازی مسکن زمانی به بازیابی پایدار منجر می‌شود که نیازهای اجتماعی و اقتصادی خانواده‌ها نیز در طراحی آن دیده شود. گزارش‌های سازمان ملل درباره بازسازی پس از جنگ و بلایای طبیعی نیز زنان سرپرست خانوار را در شمار گروه‌هایی قرار می‌دهند که ممکن است برای دسترسی به منابع مالی، اثبات مالکیت، دریافت کمک‌های بازسازی و بازگرداندن معیشت خود با موانع بیشتری روبه‌رو شوند. سازمان زنان ملل متحد نیز در ارزیابی نیازهای پس از بحران، بر بررسی هم‌زمان خسارت مسکن و از بین رفتن دارایی‌هایی تأکید دارد که زنان از طریق آن‌ها درآمد کسب می‌کنند.

این مسئله در هرمزگان اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا اطلاعات منتشرشده از طرح نشان می‌دهد آسیب به خانه با مشکلات معیشتی و از دست رفتن منبع درآمد برخی خانواده‌ها همراه شده است. اگر زنی پس از بازسازی خانه همچنان درآمد پایداری نداشته باشد، پرداخت هزینه‌های آب، برق، خوراک، تحصیل و درمان می‌تواند دوباره خانواده را در موقعیتی شکننده قرار دهد. خانه ساخته می‌شود، اما امکان ماندن در آن هنوز قطعی نیست.

به همین دلیل، موسسه نفس آفتاب اعلام کرده است که برنامه حمایت از این خانواده‌ها به مرمت فیزیکی خانه محدود نمی‌شود. ارزیابی نیازهای هر خانواده، حمایت روانی و اجتماعی و «مدیریت مورد» نیز بخشی از برنامه بازتوانی است. در مدیریت مورد، وضعیت هر خانواده جداگانه بررسی می‌شود و خدمات موردنیاز آن، از سرپناه تا معیشت و حمایت روانی، در یک مسیر مشخص پیگیری می‌شود.

اهمیت این رویکرد زمانی بیشتر روشن می‌شود که کودکان خانواده ناچار به زندگی موقت در محیطی دیگر شده باشند. یونیسف در برنامه‌های حمایت از کودکان آسیب‌دیده از جنگ، بازپیوند خانواده را در کنار سرپناه امن، حمایت روانی و مدیریت مورد قرار می‌دهد. بازگشت کودک، تنها انتقال او از یک محل به محل دیگر نیست. محیط خانه باید امن باشد و خانواده نیز توان مراقبت پایدار از او را داشته باشد.

سهم بخش خصوصی در بازسازی

محمد خلج، مدیرعامل اسنپ، درباره مشارکت این شرکت می‌گوید: «اسنپ در طرح «این راه به خونه می‌رسه» در تهیه دوباره یا بازسازی خانه‌های آسیب‌دیده از جنگ ۲۰ زن سرپرست خانوار در هرمزگان با خیریه نفس آفتاب مشارکت می‌کند. این طرح در راستای طرح‌های حمایتی اسنپ از زنان و با هدف بازپیوند خانواده‌ها اجرا می‌شود.»

ورود یک شرکت خصوصی به بازسازی خانه‌های آسیب‌دیده می‌تواند بخشی از منابع موردنیاز برای بازتوانی خانواده‌ها را فراهم کند، به‌ویژه در شرایطی که دامنه خسارت از توان مالی خود خانواده‌ها بیشتر است. همکاری با یک سازمان مردم‌نهاد نیز امکان شناسایی میدانی خانواده‌ها و پیگیری وضعیت آن‌ها را فراهم می‌کند.

بااین‌حال، مسئولیت اجتماعی زمانی از یک اقدام مناسبتی فراتر می‌رود که نتیجه آن قابل‌اندازه‌گیری و گزارش آن در دسترس عموم باشد. تقسیم ساده اعتبار سه میلیارد تومانی میان ۲۰ خانه، به‌طور میانگین ۱۵۰ میلیون تومان برای هر واحد به دست می‌دهد، اما روشن است که میزان خسارت و نیاز خانواده‌ها یکسان نیست. ممکن است خانه‌ای به تعمیر محدود نیاز داشته باشد و برای خانه‌ای دیگر، ساخت دوباره یا تأمین مسکن جایگزین ضروری باشد.

پیمان جهانی سازمان ملل، نقش شرکت‌ها در مناطق درگیر بحران را مکمل اقدام دولت می‌داند، نه جایگزین آن. این نهاد بر همکاری شرکت‌ها با دولت، سازمان‌های مردم‌نهاد و جامعه محلی و همچنین پایش و گزارش عمومی نتایج تأکید می‌کند. بر اساس چارچوب رهبری کسب‌وکار در اهداف توسعه پایدار، اقدام مسئولانه شرکت‌ها در بحران باید پاسخ‌گو باشد و آثار آن بر جامعه آسیب‌دیده به‌طور مستمر ارزیابی شود.

از این منظر، بازسازی ۲۰ خانه می‌تواند نمونه‌ای از تقسیم مسئولیت میان بخش خصوصی و جامعه مدنی باشد؛ گرچه مسئولیت تأمین مسکن و حمایت اجتماعی گسترده از خانوارهای آسیب‌دیده همچنان برعهده نهادهای عمومی است و خانواده‌های زیادی برای بازگشت به زندگی عادی نیاز به حمایت دارند.

بازسازی زندگی، پس از بازسازی خانه

موسسه «نفس آفتاب» فعالیت خود را از سال ۱۴۰۳ با تمرکز بر نگهداری و حمایت از کودکان فاقد سرپرست مؤثر آغاز کرده است. بر اساس اطلاعات وب‌سایت رسمی مؤسسه، این نهاد با مجوز سازمان بهزیستی فعالیت می‌کند و در کنار اداره مراکز شبه‌خانواده، در زمینه بازپیوند کودکان با خانواده‌های زیستی نیز فعال است. پس از جنگ ۳۹ روزه، بخشی از فعالیت مؤسسه به خانواده‌های آسیب‌دیده هرمزگان اختصاص یافته است.

تجربه این موسسه در بازپیوند کودکان می‌تواند به طرح بازسازی خانه‌ها معنایی متفاوت بدهد. در چنین برنامه‌ای، تحویل کلید یک واحد مسکونی نقطه پایان نیست. نتیجه واقعی زمانی دیده می‌شود که کودک بتواند با امنیت به خانه بازگردد، مادر توان اداره زندگی را داشته باشد و خانواده چند ماه بعد دوباره در معرض جدایی قرار نگیرد.

برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای، موسسه نفس آفتاب نیز سایر حمایت‌های لازم از جمله تامین اشتغال و درآمد پایدار، دسترسی کودکان به مدرسه و خدمات درمانی، نیازهای روانی اعضای خانواده و ایمنی خانه‌های بازسازی‌شده پس از تحویل واحدها را پیگیر می‌کند. این طرح در مرحله آغاز قرار دارد و اسنپ پس از اجرای کامل آن، مانند سایر طرح‌های مسئولیت اجتماعی خود، نتایج طرح را اطلاع‌رسانی می‌کند.