جزیره کوچک شیدور، در جنوبی‌ترین بخش آب‌های ایران، از دور چیزی جز نوار باریکی از شن و صخره به نظر نمی‌رسد؛ جزیره‌ای کم‌ارتفاع، بی‌سکنه و آرام که در میان آب‌های خلیج فارس قرار گرفته است. اما هر سال، با آغاز فصل زادآوری، این سکوت جای خود را به هیاهوی هزاران پرنده می‌دهد. پرستوهای دریایی گونه‌سفید از نقاط مختلف منطقه به شیدور می‌آیند، روی شن‌ها آشیانه می‌سازند و نسل بعدی خود را پرورش می‌دهند.

شیدور، که با نام «مارو» نیز شناخته می‌شود، فقط یک جزیره نیست، بلکه یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرندگان دریایی ایران است. این جزیره ۹۸ هکتاری در استان هرمزگان قرار دارد و به‌دلیل اهمیت اکولوژیک خود در فهرست تالاب‌های کنوانسیون رامسر ثبت شده است. در فصل زادآوری، ورود گردشگران و افراد عادی به این منطقه ممنوع می‌شود تا پرندگان بتوانند با کمترین مزاحمت تولیدمثل کنند.

بااین‌حال، در سال ۲۰۲۱ اتفاقی رخ داد که تعادل شکننده این زیست‌بوم را بر هم زد. تعدادی گربه اهلی رهاشده، به‌طور ناخواسته، از جزیرهٔ لاوان به شیدور منتقل شدند. این اتفاق با سهل‌انگاری پیمانکاری در لاوان رخ داد که از اهمیت جزیرهٔ شیدور برای پرندگان زادآور بی‌اطلاع بود.

اکنون نتایج پژوهشی تازه نشان می‌دهد که حضور همین گربه‌ها، حتی در تعداد بسیار اندک، می‌تواند بر الگوی زادآوری پرندگان دریایی اثر بگذارد.
این پژوهش که در نشریه «Conservation Evidence Journal» منتشر شده، توسط «ایمان ابراهیمی»، «علی رنجبران»، «میثم قاسمی»، «فاطمه کاظمی»، «فرشاد اسکندری» و «فهیمه گودرزی» انجام شده است و حاصل همکاری اداره کل حفاظت محیط زیست هرمزگان، مؤسسه حیات وحش شیردال و انجمن حفاظت پرندگان آوای بوم است.

جزیره‌ای بدون شکارگر

بسیاری از جزایر جهان در طول هزاران سال در غیاب شکارگران خشکی‌زی تکامل یافته‌اند. در چنین محیط‌هایی، پرندگان نیازی نداشتند آشیانه‌های خود را روی درختان یا صخره‌های مرتفع بسازند. آن‌ها تخم‌هایشان را مستقیماً روی زمین می‌گذارند؛ جایی که دسترسی به آن آسان است. اما همین ویژگی می‌تواند به نقطه‌ضعف آن‌ها تبدیل شود.

شیدور یکی از همین جزایر است. پرستوهای دریایی گونه‌سفید، تخم‌های خود را در فرورفتگی‌های کم‌عمق روی شن‌ها قرار می‌دهند. در چنین شرایطی، حضور هر شکارگر می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای به همراه داشته باشد.

پژوهشگران می‌گویند که جزیره شیدور پیش از این حادثه فاقد پستانداران شکارگر بود. به همین دلیل، ورود ناگهانی گربه‌ها بلافاصله نگرانی کارشناسان را برانگیخت.

عملیات نجات و بازگشت امنیت

نخستین مرحله عملیات در سال ۲۰۲۱ آغاز شد. تله‌های زنده‌گیری در چندین نوبت توسط کارشناسان اداره کل هرمزگان و با همکاری ذی‌نفعان مختلف منطقه در شیدور کار گذاشته شد که طی آن، اکثر گربه‌های رهاشده زنده‌گیری شدند. اما کماکان ردپای گربه‌ها در جزیره دیده می‌شد که نشان از آن داشت که افرادی از میان آن‌ها دیگر دم به تله نداده‌اند.
این گربه‌ها، که ظاهراً توانسته بودند از تله‌ها دوری کنند، یک سال دیگر در جزیره ماندند. سرانجام در پاییز ۲۰۲۲، با توجه به حساسیت موضوع، مؤسسه حیات وحش شیردال با همکاری اداره محیط زیست هرمزگان از نوع دیگری از تله‌ها استفاده کردند و در نهایت توانستند آخرین گربه‌های باقی‌مانده را که سه فرد بودند، زنده‌گیری کنند.

این عملیات با دقت زیادی انجام و زمان اجرای آن به‌گونه‌ای انتخاب شد که با فصل زادآوری پرندگان هم‌زمان نباشد. پس از پایان کار نیز پایش‌های میدانی ادامه یافت و در آن هیچ‌گونه اثری از ردپای گربه مشاهده نشد.

سرانجام این نتیجه حاصل شد که شیدور بار دیگر از وجود این شکارگران خالی شده است.

تغییر در الگوی تخم‌گذاری

با وجود حذف گربه‌ها، یک پرسش همچنان باقی مانده بود: آیا حضور این گربه‌ها اثری بر پرندگان گذاشته بود؟

برای پاسخ دادن به این سؤال، انجمن حفاظت پرندگان آوای بوم اطلاعات مربوط به سه دوره زمانی را با یکدیگر مقایسه کرد؛ سال ۲۰۱۴، یعنی هفت سال پیش از ورود گربه‌ها؛ سال ۲۰۲۲، زمانی که سه گربه هنوز در جزیره حضور داشتند و سال ۲۰۲۳، نخستین فصل زادآوری پس از حذف کامل آن‌ها. نتایج شگفت‌انگیز بود.

در سال ۲۰۱۴، بیشتر آشیانه‌ها دو تخم داشتند. این وضعیت با آنچه پیش‌تر درباره این گونه گزارش شده بود، همخوانی داشت. اما در سال ۲۰۲۲، شرایط به‌طور محسوسی تغییر کرد. در آن سال، نزدیک به ۷۵ درصد آشیانه‌ها فقط یک تخم داشتند و سهم آشیانه‌های دوتخمی به‌شدت کاهش یافته بود. یک سال بعد و با حذف گربه‌ها، همه‌چیز بار دیگر تغییر کرد. در سال ۲۰۲۳، حدود ۷۸ درصد آشیانه‌ها دو تخم داشتند و الگوی مشاهده‌شده شباهت زیادی به وضعیت ثبت‌شده پیش از ورود گربه‌ها داشت. این تغییر تنها در یک فصل زادآوری رخ داده بود.

آیا گربه‌ها مقصر بودند؟ پاسخ قطعی به این سؤال ساده نیست. پژوهشگران تأکید می‌کنند که در طول مطالعه، میزان دقیق شکار شدن تخم‌ها اندازه‌گیری نشد. همچنین نشانه‌های آشکاری از تخریب آشیانه‌ها یا باقی‌ماندن پوسته تخم‌ها نیز مشاهده نشد. به همین دلیل، نمی‌توان با اطمینان گفت که گربه‌ها مستقیماً تخم‌ها را خورده‌اند. اما توضیح‌های دیگری نیز وجود دارد.

ممکن است حضور شکارگران باعث شده باشد پرندگان انرژی کمتری صرف تولیدمثل کنند. احتمال دیگر این است که بخشی از تخم‌ها پیش از آغاز سرشماری از بین رفته باشند. حتی ممکن است ترکیبی از این دو عامل در کار بوده باشد.

آنچه پژوهشگران را به نقش گربه‌ها مشکوک کرده، هم‌زمانی این تغییرات است؛ درست پس از حذف کامل این جانوران، الگوی تخم‌گذاری نیز به وضعیت پیشین بازگشته است.
داستان شیدور فقط به ایران محدود نمی‌شود. در دهه‌های گذشته، گربه‌های اهلی رهاشده به یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای پرندگان جزیره‌ای در سراسر جهان تبدیل شده‌اند. این جانوران تقریباً در همه قاره‌ها حضور دارند و پژوهش‌های متعددی نشان داده‌اند که نقش مهمی در کاهش جمعیت پرندگان، خزندگان و پستانداران کوچک ایفا می‌کنند. بسیاری از گونه‌های جزیره‌ای هرگز با چنین شکارگرانی روبه‌رو نشده‌اند و در نتیجه، رفتارهای دفاعی لازم را در برابر آن‌ها تکامل نداده‌اند. همین مسئله باعث شده است که حتی حضور تعداد اندکی از این جانوران نیز پیامدهای گسترده‌ای به همراه داشته باشد. به همین دلیل، حذف گونه‌های مهاجم اکنون به یکی از مهم‌ترین ابزارهای حفاظت از تنوع زیستی در جزایر تبدیل شده است.

هر جزیره، حلقه‌ای از زنجیره بزرگ تنوع زیستی خلیج فارس

شیدور فقط زیستگاه پرستوهای دریایی گونه‌سفید نیست. این جزیره بخشی از شبکه زیستگاه‌های ارزشمند خلیج فارس است؛ منطقه‌ای که در سال‌های اخیر با فشارهای فزاینده‌ای روبه‌رو شده است؛ از توسعه صنایع نفت و گاز گرفته تا افزایش رفت‌وآمد شناورها، آلودگی‌های نفتی، تغییر اقلیم و گسترش فعالیت‌های انسانی.

در چنین شرایطی، حفظ جزیره‌ای کوچک ممکن است در نگاه نخست اهمیت چندانی نداشته باشد، اما واقعیت چیز دیگری است. هر یک از این جزایر حلقه‌ای از زنجیره بزرگ تنوع زیستی خلیج فارس را تشکیل می‌دهند و آسیب دیدن هر حلقه می‌تواند کل این شبکه را تحت تأثیر قرار دهد.

درس شیدور

شاید مهم‌ترین نکته‌ای که این پژوهش آشکار می‌کند، شکنندگی اکوسیستم‌های جزیره‌ای باشد. برای بر هم زدن تعادل شیدور، نیازی به حضور ده‌ها شکارگر یا وقوع یک فاجعه بزرگ نبود. تنها سه گربه کافی بودند تا الگوی زادآوری هزاران پرنده دگرگون شود. اما این داستان، وجه دیگری نیز دارد؛ اینکه طبیعت، اگر فرصت پیدا کند، می‌تواند با سرعتی شگفت‌انگیز خود را ترمیم کند.