جغرافیای تالاب بین‌المللی هورالعظیم این روزها شاهد تلفات گسترده ماهی‌هایی مانند «کطان»، «بنی»، «شلج» و «شوجی» است که نه‌تنها بخشی از تنوع زیستی تالاب، که بخشی از شناسنامه زیستی جنوب خوزستان محسوب می‌شوند. این مرگ دسته‌جمعی را نمی‌توان تنها به یک عامل نسبت داد. در تالابی که آب آن کم می‌شود، دمای هوا بالا می‌رود، تبخیر شدت می‌گیرد و جریان آب تازه کاهش پیدا می‌کند، زنجیره‌ای از عوامل به هم متصل می‌شوند تا در نهایت جان آبزیان را بگیرند.

روایت یک صیاد

«کاظم سواری»، صیاد ۶۵ساله هورالعظیم و دامدار سنتی است که سال‌هاست زندگی‌اش را با آب‌های تالاب و دامداری در حاشیه هور گره زده است. او حالا از روزهایی می‌گوید که آب عقب نشسته و بخش‌هایی از تالاب، به گفته او، دیگر شباهتی به گذشته ندارد.

سواری به «پیام ما» می‌گوید: «بعد از اینکه حقابه تالاب از رودخانه کرخه قطع شد، عقبه تالاب به زمین فوتبال تبدیل شده است.»

به گفته او، کاهش آب باعث مرگ‌ومیر ماهی‌های بومی شده است؛ ماهی‌هایی که بخشی از زندگی و معیشت صیادان منطقه به آن‌ها وابسته است.
او با اشاره به وضعیت گاومیش‌ها هم می‌گوید: «ما در فصل تابستان خیلی از گاومیش‌هایمان را در تالاب رها می‌کنیم، اما به علت کمی آب، در گل می‌مانند و باعث مرگ‌ومیر آن‌ها می‌شود.»

این‌طور که سواری می‌گوید، صیادی شبانه درآمد اصلی بسیاری از صیادان منطقه است و هر صیاد می‌تواند در یک شب بین چهار تا هشت و حتی ۱۰ میلیون تومان صید داشته باشد، اما کاهش آب باعث شده بسیاری از صیادان بیکار بمانند.

او در کنار مطالبه تأمین حقابه، خواستار برخورد محیط‌زیست با صید با شوکر برقی است و می‌گوید: «خواهش ما این است که علاوه بر اینکه حقابه تالاب تأمین شود، محیط‌زیست با کسانی که با شوکر برقی صید می‌کنند مقابله کند، چراکه این شیوه باعث می‌شود نسل خیلی از ماهی‌های بومی از بین برود.»

فاجعه روی سطح آب

«ناصر عبیات»، فعال محیط‌زیست خوزستان، که تصویر وضعیت بحرانی مرگ دسته‌جمعی ماهی‌های هورالعظیم را در فضای مجازی بازتاب داده بود، حالا در گفت‌وگو با «پیام ما» وضعیت هورالعظیم را بحرانی توصیف می‌کند: «بخش‌های وسیعی از این تالاب ارزشمند به‌طور کامل خشک شده و در بخش‌هایی که هنوز اندکی آب باقی مانده، میزان اکسیژن محلول به‌حدی کاهش یافته که در برخی نقاط تقریباً به صفر رسیده است. این زنگ خطری برای نابودی یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های کشور است.»

عبیات ریشه اصلی این وضعیت را در کاهش جریان آب و تأمین نشدن حقابه تالاب می‌داند و معتقد است: «بدون جریان آب، تالاب توان ادامه حیات ندارد. با کاهش سطح آب و افزایش دما، چرخه طبیعی زندگی از هم می‌پاشد و نتیجه آن، مرگ‌ومیر گسترده حیات‌وحش است.»

به عقیده او، آنچه امروز روی سطح آب هورالعظیم دیده می‌شود، در واقع بخش قابل‌مشاهده بحرانی است که در لایه‌های مختلف اکوسیستم جریان دارد. ماهی‌های مرده، آخرین حلقه زنجیره‌ای هستند که پیش از آن‌ها، تغییر در کیفیت آب، کاهش سطح آب و فشار بر زیستگاه آغاز شده است. اهمیت این اتفاق در آن است که ماهی‌ها تنها یکی از اجزای یک اکوسیستم پیچیده‌اند. تعادل آب به کیفیت و کمیت آب، پوشش گیاهی، دمای محیط، میزان اکسیژن و جریان طبیعی آب وابسته است و مرگ ماهی‌ها می‌تواند نشانه‌ای از برهم‌خوردن تعادل زیستی در تالاب باشد.

این فعال محیط‌زیست، با اشاره به وضعیت «سمور آبی ماکسول» و تهدیدهای متوجه زیستگاه آن، هشدار می‌دهد که از بین رفتن زیستگاه می‌تواند بقای گونه‌های ارزشمند منطقه را با خطر جدی مواجه کند. از طرف دیگر، به گفته او، هزاران تالاب‌نشین که زندگی و معیشتشان به نبض هور وابسته است، امروز با بحران معیشتی روبه‌رو هستند و حتی گاومیش‌ها، که بخشی از هویت و فرهنگ این منطقه محسوب می‌شوند، از پیامدهای کم‌آبی و تخریب زیستگاه در امان نمانده‌اند.

او می‌گوید: «برای جوامعی که در کنار تالاب زندگی می‌کنند، آب بخشی از اقتصاد، فرهنگ و سبک زندگی است. دامداری، صید، کشاورزی و بسیاری از فعالیت‌های روزمره مردم منطقه به‌شکل مستقیم یا غیرمستقیم با وضعیت تالاب پیوند دارد. بنابراین، خشک‌شدن یا کم‌آب‌شدن تالاب، به‌معنای عقب‌نشینی تدریجی امکان زندگی از یک سرزمین است.»

حقابه؛ تنها نسخه قابل‌اجرا برای کاهش تنش

از نگاه یکی از کارشناسان شیلات و آبزیان، در ماجرای مرگ ماهی‌های هورالعظیم مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و مدیریتی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

«بهزاد معین»، کارشناس زیستگاه‌های اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان خوزستان، درباره شرایط زیستی آبزیان توضیح می‌دهد: «وقتی دمای هوا افزایش پیدا می‌کند، دمای آب نیز بالا می‌رود و اگر در این شرایط وزش باد کاهش پیدا کند یا هوا در حالت سکون قرار گیرد، میزان اکسیژن محلول در آب نیز می‌تواند کاهش یابد. هر موجود آبزی که در این شرایط قرار بگیرد، دچار تنش ناشی از کمبود اکسیژن خواهد شد. افزایش دمای آب، کاهش وزش باد، کاهش ورود حقابه به تالاب، کم‌شدن جریان آب تازه و تبخیر زیاد، همه دست‌به‌دست هم می‌دهند تا شرایط برای کاهش اکسیژن محلول در آب فراهم شود.»

به گفته این کارشناس شیلات، این زنجیره می‌تواند در مدت کوتاهی به تلفات گسترده در تالاب بینجامد. معین در توضیح این شرایط می‌گوید: «هرچه پهنه آبی کوچک‌تر شود و حجم آب کاهش پیدا کند، دمای آب نیز بیشتر افزایش می‌یابد و با افزایش غلظت یون‌ها و سایر ترکیبات موجود در آب، میزان اکسیژن محلول کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی ممکن است در مدت‌زمان کوتاهی فشار زیستی شدیدی به آبزیان، به‌ویژه ماهی‌ها، وارد شود و تلفات گسترده‌ای رقم بخورد.»

معین با اشاره به تلفات آبزیان در هورالعظیم می‌گوید: «در روزهای اخیر چنین شرایطی در تالاب هورالعظیم رخ داده و شاهد تلفات قابل‌توجه آبزیان، از جمله ماهی‌های بومی این تالاب بوده‌ایم. بدون تردید، این یک فاجعه محیط‌زیستی است.»

پرسش اینجاست که در چنین شرایطی چه می‌توان کرد؟ معین پاسخ می‌دهد: «نمی‌توان دمای هوا را کنترل کرد و طبیعتاً امکان جلوگیری از افزایش دمای آب نیز در این شرایط اقلیمی وجود ندارد. تنها اقدام مدیریتی و عملی که می‌توان برای کاهش تنش واردشده به اکوسیستم انجام داد، تأمین و ورود آب تازه به تالاب است. ورود آب تازه می‌تواند به کاهش تنش‌های ایجادشده کمک کند و شرایط مناسب‌تری برای زیستمندان تالاب فراهم آورد. این کار نیازمند اقدام دستگاه‌های متولی، از جمله سازمان آب و برق است.»

او ابراز امیدواری می‌کند که در آینده میزان بارش‌ها و نزولات جوی به اندازه‌ای باشد که بتواند نیاز آبی تالاب را تأمین کند و در کنار آن، شرایط لازم برای حفظ اکسیژن و تداوم حیات آبزیان این پهنه ارزشمند و زیبای طبیعی فراهم شود.