تالاب بین‌المللی گاوخونی در شرق اصفهان، روزهای بحرانی شدیدی را سپری می‌کند. در حالی که این زیست‌بوم با خشکی گسترده دست‌وپنجه نرم می‌کند، وجود کانال‌های زهکش معدنی با طول تقریبی ۲ کیلومتر، عرض ۵ متر و عمق تا ۲ متر، به چالش جدیدی برای بقای آن تبدیل شده است. این زهکش‌ها که متعلق به یک معدن پتاس متوقف‌شده هستند، با گذشت بیش از یک سال از تعلیق پروژه، همچنان فعال بوده و آب سفره‌های زیرزمینی را در معرض تابش مستقیم خورشید و تبخیر قرار می‌دهند.

شکستن پوسته محافظ نمکی و برهم خوردن تعادل آبخوان

سال گذشته در پی اعتراض کنشگران محیط زیست اصفهان به دلیل نبود مطالعات جامع هیدرولوژیکی و خطر کاهش آب‌های زیرزمینی، فعالیت این معدن با دستور قضایی و نظارتی متوقف شد. با این حال، کانال‌های حفرشده بدون تغییر باقی مانده‌اند.

میثم تدین، عضو هیات علمی زمین‌شناسی دانشگاه اصفهان، در این باره می‌گوید:

«در شرایط طبیعی، رسوبات نمکی تالاب گاوخونی مانند یک پوسته محافظ عمل کرده و مانع تبخیر رطوبت لایه‌های زیرین می‌شوند. اما حفاری این زهکش‌ها، پوسته محافظ را شکسته و آب زیرزمینی را به سطح می‌آورد که منجر به هدررفت شدید آب می‌شود. این فرآیند علاوه بر شورتر کردن آب منطقه، پدیده هجوم آب شور به آبخوان‌های شیرین را در پی دارد و کیفیت منابع آب زیرزمینی منطقه را به شدت تهدید می‌کند.»

وی با تاکید بر اینکه سفره‌های آب زیرزمینی گاوخونی رفتاری اسفنج‌گونه دارند، تصریح کرد که هرگونه خاک‌برداری روباز در بستر تالاب به افت تراز ایستابی منجر می‌شود و ضروری است این کانال‌ها هرچه سریع‌تر با خاک پر شده و اراضی به حالت طبیعی بازگردند.

خطر فعال شدن کانون گرد و غبار سمی با فلزات سنگین

خشک شدن کامل گاوخونی صرفاً یک بحران محلی نیست. بر اساس پژوهش‌های دانشگاه اصفهان و ستاد نانو ریاست جمهوری، رسوبات بستر گاوخونی حاوی غلظت‌های بالایی از فلزات سنگین و خطرناک مانند آرسنیک، سرب، جیوه و کادمیوم است. از بین رفتن رطوبت حداقلی تالاب و لایه‌های حاشیه‌ای آن، زمینه‌ساز فرسایش بادی و وزش بادهای حاوی غبار سمی تا شعاع ۵۰۰ کیلومتری خواهد شد که کلان‌شهر اصفهان و استان‌های همجوار را تهدید می‌کند.

پاسخ محیط‌زیست: پرونده در مرحله بررسی نهایی است

حسین اکبری، معاون محیط زیست طبیعی اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان اصفهان، با تایید توقف برداشت از این معدن اعلام کرد که تصمیم‌گیری درباره پر کردن یا ماندگاری زهکش‌ها منوط به ارائه طرح توجیهی علمی از سوی متقاضی و جمع‌بندی داده‌های سازمان‌های همکار از جمله آب منطقه‌ای و منابع طبیعی است. وی تاکید کرد که اولویت اصلی حفاظت محیط زیست، ملوک نشدن شرایط بحرانی منطقه و پایداری بلندمدت منابع آبی تالاب گاوخونی است.