میراث سده سوم هجری؛ دژی استراتژیک در چنبره فراموشی

قلعه تاریخی مارکوه، که به عنوان دیده‌بان استراتژیک غرب مازندران شناخته می‌شود، در ۶ کیلومتری شهر رامسر قرار گرفته و با ارتفاع ۵۰۰ متر از سطح دریا، چشم‌اندازی خیره‌کننده به پهنه خزر و کوه‌های البرز دارد. این اثر که در سال ۱۳۷۹ به شماره ۳۴۸۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده، سال‌هاست با چالشی عمیق روبه‌روست؛ تضاد میان پتانسیل بالای گردشگری و فقدان زیرساخت‌های حفاظتی. این بنا نه تنها یک سازه دفاعی، بلکه سندی زنده از تاریخ دوران اسلامی (قرن سوم هجری) است که اکنون به دلیل بی‌توجهی، در معرض فرسایش و زوال تدریجی قرار دارد.

گردشگری پیش‌دستانه؛ خطای استراتژیک در مدیریت میراث

بسیاری از تحلیل‌گران حوزه میراث‌فرهنگی بر این باورند که چالش اصلی مارکوه از زمانی آغاز شد که «تبدیل شدن به مقصد گردشگری» بر «صیانت و کاوش علمی» مقدم شمرده شد. قلعه‌ای که تنها یک فصل کاوش باستان‌شناسی را در سال ۱۳۸۲ پشت سر گذاشته بود، بدون تعیین عرصه و حریم دقیق و بدون زیرساخت‌های مدیریت بازدیدکننده، به روی عموم باز شد. این ورود بی‌ضابطه، به مرور زمان باعث از بین رفتن فضاهای کاوش‌شده درونی شد؛ به‌طوری‌که اکنون بخش‌های مهمی از یافته‌های اولیه زیر پای گردشگران از دست رفته است.

تجربیات جهانی؛ چرا مارکوه به سودآوری نمی‌رسد؟

در مدل‌های موفق جهانی مانند قلعه «اسپیش» در اسلواکی یا «بامبورگ» در انگلستان، ارزش اقتصادی و درآمدزایی از گردشگری، «نتیجه‌ی مستقیم» دهه‌ها پژوهش، حفاظت مستمر و مدیریت علمی است. در این کشورها، پیش از آنکه گردشگری به عنوان منبع درآمد دیده شود، بنا به عنوان یک سایت پژوهشی تثبیت شده است. اما در مارکوه، مسیر معکوس طی شده است؛ جایی که انتظار می‌رود بنا بدون پشتوانه اعتباری، خودبه‌خود به یک سایت گردشگری سودآور تبدیل شود، حال آنکه آثار تاریخی بدون تزریق مستمر بودجه، به‌سرعت به مخروبه تبدیل می‌شوند.

تداوم بدقولی‌ها و بن‌بست در تأمین اعتبار

وعده‌های مسئولان در سال‌های گذشته، به‌ویژه وعده اختصاص ۳ میلیارد تومان اعتبار در جریان سفر استانی دولت سیزدهم، تاکنون محقق نشده است. طبق گزارش‌های دریافتی، پیگیری‌ها برای جذب این بودجه جهت ادامه کاوش‌ها بی‌نتیجه مانده است. همچنین، قرارداد ۲۵ ساله‌ای که برای بهره‌برداری و حفاظت از این محوطه میان اداره‌کل میراث‌فرهنگی و شهرداری کتالوم منعقد شد، به دلیل نبود تخصص کافی در حوزه میراث یا عدم اولویت‌بندی بودجه در مدیریت شهری، عملاً نتوانسته است گره‌ای از مشکلات حفاظتی قلعه بگشاید.

ضرورت رویکرد توسعه پایدار و حفاظت از محیط زیست

قلعه مارکوه در یک بستر طبیعی حساس قرار دارد؛ بنابراین هرگونه برنامه برای احیای آن باید در چارچوب توسعه پایدار و با پیوست دقیق محیط زیست انجام شود. رشد بی‌رویه علف‌های هرز، ساخت‌وسازهای مرتفع در حریم منظری قلعه و فرسایش خاک در مسیرهای دسترسی، همگی تهدیداتی هستند که علاوه بر سازه قلعه، طبیعت منطقه را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند.

سیامک کلاهدوز، کارشناس میراث‌فرهنگی، در این باره تأکید می‌کند: «مارکوه باید از یک فضای صرفاً بازدیدی به یک سایت مدیریت‌شده تبدیل شود. نخستین قدم، تخصیص بودجه برای حفاظت اضطراری، مسدودسازی موقت فضاهای ناپایدار و ازسرگیری کاوش‌های باستان‌شناسی است تا لایه‌های تاریخی قلعه برای نسل‌های آینده حفظ شود.»

اکنون مطالبه عمومی اهالی رامسر و دوستداران میراث‌فرهنگی این است که مسئولان استانی و کشوری، پیش از آنکه آخرین نشانه‌های این دژ تاریخی در زیر غبار فراموشی دفن شود، نسبت به تعیین تکلیف حریم و اختصاص بودجه مرمتی اقدام کنند. مارکوه، بام رامسر است؛ حیف است اگر این بام، سقفی نداشته باشد.

منبع : ایرنا