هوش مصنوعی در دوگانه مصرف و بهره‌وری انرژی

گسترش سریع هوش مصنوعی و توسعه مراکز داده مرتبط با آن، در سال‌های اخیر چالش‌هایی برای سیستم انرژی جهانی ایجاد کرده است. افزایش تقاضا برای برق، رشد هزینه‌های انرژی و نگرانی‌های زیست‌محیطی از جمله پیامدهایی است که همزمان با توسعه این فناوری مطرح شده است.

با این حال کارشناسان معتقدند هوش مصنوعی می‌تواند در کنار افزایش مصرف انرژی، به یکی از ابزارهای مهم برای بهبود بهره‌وری انرژی نیز تبدیل شود. این فناوری قادر است در بخش‌هایی مانند صنعت، سیستم‌های برق و مدیریت انرژی‌های تجدیدپذیر، به شناسایی نقاط اتلاف انرژی و افزایش کارایی کمک کند.

برایان مادروی، رئیس بهره‌وری انرژی در آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، در گفت‌وگو با روزنامه فایننشال تایمز اظهار کرد که جهان ممکن است در آستانه مرحله‌ای قرار داشته باشد که پیشرفت در بهره‌وری انرژی، به‌ویژه در بخش صنعت، با کمک هوش مصنوعی سرعت بگیرد.

با وجود این ظرفیت‌ها، داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد روند بهبود بهره‌وری انرژی در جهان طی سال‌های اخیر کند شده است. میانگین بهبود سالانه بهره‌وری از سال ۲۰۱۹ تاکنون حدود ۱.۳ درصد بوده، در حالی که هدف جهانی افزایش این رقم به چهار درصد تا سال ۲۰۳۰ تعیین شده است.

به گفته کارشناسان، یکی از عوامل این وضعیت افزایش سریع تقاضای برق در برخی مناطق و تولید برق با راندمان کمتر است. همچنین در برخی موارد سیاست‌گذاری‌ها از سرعت پیشرفت فناوری عقب مانده‌اند و همین موضوع مانع دستیابی به صرفه‌جویی‌های قابل توجه در مصرف انرژی شده است.

در عین حال، پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند به شکل قابل توجهی کارایی سیستم‌های انرژی را افزایش دهد. برای نمونه، مطالعه‌ای که در سال ۲۰۲۵ در نشریه «انرژی ریپورتس» منتشر شد نشان می‌دهد شرکت‌های فعال در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر که از فناوری‌های هوش مصنوعی و «دوقلوی دیجیتال» استفاده می‌کنند، می‌توانند بهره‌وری عملیات خود را افزایش دهند.

بر اساس این پژوهش، به‌کارگیری این فناوری‌ها می‌تواند زمان خاموشی‌های برنامه‌ریزی‌نشده را تا ۳۵ درصد کاهش دهد، تولید انرژی را ۸.۵ درصد افزایش دهد و هزینه‌های انرژی را تا ۲۶.۲ درصد کاهش دهد.

با وجود این مزایا، کارشناسان چالش‌هایی مانند هزینه‌های بالای پیاده‌سازی، خطرات امنیت سایبری و پیچیدگی ادغام این فناوری‌ها در زیرساخت‌های موجود را از موانع گسترش گسترده استفاده از هوش مصنوعی در صنعت انرژی می‌دانند. همچنین شرکت‌ها برای بهره‌گیری از این فناوری باید در ارتقای تجهیزات صنعتی سرمایه‌گذاری کنند.

در مقابل، رشد مصرف برق مراکز داده هوش مصنوعی همچنان نگرانی مهمی محسوب می‌شود. آژانس بین‌المللی انرژی در گزارشی اعلام کرده است که تقاضای برق مراکز داده در سال گذشته ۱۷ درصد افزایش یافته و مراکز داده مرتبط با هوش مصنوعی حتی رشد سریع‌تری داشته و مصرف برق آن‌ها حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است.

همچنین پیش‌بینی می‌شود تا پایان دهه جاری، مراکز داده هوش مصنوعی در سراسر جهان حدود ۹۴۵ تراوات ساعت برق مصرف کنند. این میزان تقریباً سه برابر مجموع مصرف برق سالانه کشورهای پاکستان، بنگلادش و نیجریه است.

در کنار مصرف برق، استفاده گسترده از منابع آب و زمین نیز از دیگر چالش‌های توسعه هوش مصنوعی به شمار می‌رود. مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل هشدار داده است که تا سال ۲۰۳۰ مصرف آب مرتبط با فعالیت‌های هوش مصنوعی ممکن است معادل نیاز آبی حدود ۱.۳ میلیارد نفر باشد.