براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، با وجود ثبت پنج روستای ایرانی شامل کندوان، اصفهک، سهیلی، کندلوس و شفیع‌آباد در فهرست «روستاهای برتر گردشگری» سازمان جهانی گردشگری، این امر تاکنون به توسعه پایدار، افزایش درآمد جوامع محلی یا ایجاد تحول چشمگیر در گردشگری روستایی منجر نشده است. به اعتقاد نویسندگان گزارش، مشکل اصلی نه در فرآیند ثبت جهانی، بلکه در نبود نظام حکمرانی، تأمین مالی و پایش پس از ثبت نهفته است؛ به‌گونه‌ای که ثبت جهانی در ایران به نقطه پایان سیاست‌گذاری تبدیل شده، نه آغاز یک برنامه توسعه‌ای.

داستان پایداری؛ شرط نامزد شدن روستاها

«سیدمصطفی فاطمی»، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی، به «پیام ما» می‌گوید: «امسال ۸ روستای ایران با بهترین روستاهای جهان برای قرار گرفتن در فهرست روستاهای جهانی رقابت می‌کنند. هریک از این روستاها دارای جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی منحصربه‌فردی هستند.» او با اشاره به شاخص‌های مؤثر در جذب گردشگر به روستاها می‌گوید: «آنچه باعث می‌شود یک روستا گردشگران بیشتری را به خود جذب کند، تعداد گردشگران آن مقصد و همچنین ابتکاراتی است که در حوزه پایداری برای حفظ و تقویت ظرفیت‌های محلی به کار گرفته شده است. برخی از روستاها به‌تازگی فعالیت‌های خود را در حوزه پایداری آغاز کرده‌اند و در زمینه‌هایی همچون پایداری اجتماعی و پایداری اقتصادی در حال پیشرفت هستند. زیرساخت‌ها، وضعیت ارتباطات، امنیت و خدمات بهداشتی نیز از دیگر شاخص‌های مهمی هستند که در ارزیابی و توسعه گردشگری روستایی مورد توجه قرار می‌گیرند.»
مدیرکل توسعه گردشگری می‌گوید: «روستاهایی که در این حوزه انتخاب می‌شوند باید دارای «داستان پایداری» باشند و بر اساس ابتکارات و ظرفیت‌های خاص خود حرکت کنند. این روستاها توسعه گردشگری را بر مبنای اصول توسعه پایدار پیش می‌برند و همین موضوع به عاملی برای حفظ پایداری در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی تبدیل می‌شود.» به گفته فاطمی، روستاهایی که تاکنون به‌عنوان نامزد یا منتخب در این برنامه‌ها معرفی شده‌اند، همگی توجه ویژه‌ای به این شاخص‌ها داشته‌اند و توانسته‌اند الگوهای مناسبی از توسعه پایدار گردشگری ارائه دهند.

جهانی شدن در میانه بحران

فاطمی درباره اینکه چرا برخی از روستاهایی که در سال‌های گذشته نامزد یا منتخب شده‌اند، به پیشرفت چشمگیری در جذب گردشگر و درآمدزایی دست پیدا نکرده‌اند، می‌گوید: «در حال حاضر نمی‌توان انتظار داشت که این روستاها به‌تنهایی رشد قابل توجهی را تجربه کنند. ممکن است تصور شود که با جهانی شدن یک روستا، شاهد افزایش چشمگیر ورود گردشگران خارجی و حتی داخلی و همچنین رشد درآمدزایی باشیم، اما واقعیت این است که شرایط فعلی کشور چنین امکانی را محدود کرده است. در شرایط کنونی، ارتباطات و تعاملات بین‌المللی ایران با محدودیت‌هایی مواجه است و این موضوع بر کل کشور و به تبع آن بر وضعیت روستاهای گردشگری نیز تأثیرگذار بوده است.»
فاطمی می‌گوید: «با توجه به شرایط موجود، تلاش کردیم سهمیه ایران در این رویدادها حفظ شود و این جایگاه را از دست ندهیم. هدف ما این بود که حتی در این شرایط نیز بتوانیم حضور و جایگاه ایران را در عرصه بین‌المللی حفظ کنیم.»

او در پاسخ به این پرسش که کدام‌یک از روستاهای نامزدشده شانس بیشتری برای انتخاب شدن دارند، معتقد است: «ارزیابی نهایی بر عهده مراجع بین‌المللی است، اما برخی از این روستاها از ظرفیت‌ها و جاذبه‌های ویژه‌ای برخوردار هستند. برای مثال، روستای شانه‌تراش از ویژگی‌ها و جاذبه‌های منحصربه‌فردی برخوردار است که می‌تواند در فرآیند ارزیابی مورد توجه قرار گیرد.» به گفته فاطمی، در این روستاها باید الزامات و شاخص‌های پایداری به‌طور کامل اجرا شود. مردم محلی همکاری بسیار خوبی دارند، اما از آنجا که اجرای این برنامه‌ها به‌تازگی آغاز شده، دستیابی به نتایج مورد انتظار در حوزه پایداری نیازمند زمان است.

فاطمی درباره تحقق اهداف توسعه پایدار معتقد است: «تحقق اهداف پایداری و پیوند دادن آن با توسعه گردشگری، یک فرآیند زمان‌بر است. در همین راستا، پروژه «گردشگری احیا» را نیز در این مناطق در حال اجرا داریم که ظرفیت‌های قابل توجهی را پیش روی این روستاها قرار می‌دهد. برخی از این روستاها از نظر جاذبه‌های طبیعی، فرهنگی و تاریخی ظرفیت‌های کم‌نظیری دارند و به‌سختی می‌توان نمونه‌های مشابهی برای آن‌ها در دنیا پیدا کرد.»
او درباره اینکه آیا با وجود تحولات اخیر و شرایطی که کشور با آن مواجه بوده، همچنان شانس ایران برای موفقیت در این رقابت‌ها وجود دارد، می‌گوید: «این‌گونه مسائل می‌تواند بر ارزیابی‌ها بی‌تأثیر نباشد، اما تلاش ما این است که با تکیه بر ظرفیت‌های واقعی روستاها و معیارهای تخصصی، جایگاه ایران را حفظ و تقویت کنیم. طبیعی است که شرایط و اتفاقات اخیر می‌تواند بر روند بررسی پرونده‌ها تأثیرگذار باشد. مسائلی مانند وضعیت امنیتی و برداشت‌هایی که در سطح بین‌المللی از شرایط کشور شکل می‌گیرد، ممکن است در ارزیابی‌ها مورد توجه قرار گیرد. البته معیارهای متعددی در این ارزیابی‌ها وجود دارد و تنها یک عامل تعیین‌کننده نیست. یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها، وضعیت ارتباطات و زیرساخت‌های ارتباطی است.»

مدیرکل گردشگری داخلی وزارت میراث فرهنگی تأکید می‌کند: «ارتباطات بین‌المللی، حضور و فعالیت در شبکه‌های جهانی، امکان استفاده از کارت‌های بین‌المللی، معرفی مقصد در وب‌سایت‌ها و اپلیکیشن‌های معتبر جهانی و همچنین میزان دسترسی‌پذیری از جمله مواردی است که مورد تأکید قرار دارد. در کنار این موارد، حفاظت از منابع، مدیریت پایدار مقصد و توجه ویژه به اصول پایداری از مهم‌ترین شاخص‌هایی است که در ارزیابی روستاها مورد بررسی قرار می‌گیرد.»

هشت نامزد، هشت روایت

«مهدی بهاروند»، رئیس گروه جاذبه‌ها و محصولات گردشگری که مسئولیت هماهنگی پروژه روستاهای جهانی گردشگری را بر عهده دارد، در خصوص اینکه کدام‌یک از روستاها امسال شانس بیشتری برای انتخاب دارند، به «پیام ما» می‌گوید: «روستاهایی که کاندیدا شده‌اند شرایط یکسانی دارند. هریک بر حسب ویژگی‌ها و محصولات گردشگری که دارند انتخاب شده‌اند. برخی از این روستاها در حوزه حیات‌وحش دارای ویژگی‌های منحصربه‌فردی هستند، برخی دیگر چشمه‌های آب گرم دارند. برخی از این روستاها گردشگری دریایی دارند. در مجموع هرکدام ویژگی‌های متفاوتی دارند که مقایسه این روستاها با یکدیگر را غیرممکن کرده است. به نظر من همه این روستاها شرایط یکسانی دارند و نمی‌توان تصمیم گرفت که کدام‌یک شانس بیشتری برای انتخاب دارد. ممکن است داوران به یکی از این روستاها براساس معیارهایی که دارند امتیاز بالاتری بدهند.» بهاروند در تشریح فاکتورهای مورد نظر برای انتخاب روستاها می‌گوید: «برای هر روستا تلاش کردیم ویژگی‌ها و ظرفیت‌های منحصربه‌فرد آن را مدنظر قرار دهیم؛ ظرفیت‌هایی که بتوانند در سطح جهانی نیز به‌عنوان یک الگو معرفی شوند. روستای قلعه‌بالا به دلیل فعالیت‌های انجام‌شده در حوزه حفاظت از حیات‌وحش، توسعه گردشگری مبتنی بر طبیعت و همچنین شکل‌گیری شبکه‌ای از اقامتگاه‌های بوم‌گردی مورد توجه قرار گرفت. احساس ما این بود که این روستا می‌تواند به‌عنوان یک مدل موفق جهانی در زمینه گردشگری پایدار معرفی شود. روستای موئیل نیز به واسطه ارتباط با ژئوپارک، توسعه بوم‌گردی و بهره‌گیری از جاذبه‌های طبیعی منطقه در فهرست گزینه‌های پیشنهادی قرار گرفت.» به گفته بهاروند، روستای پامنار به دلیل برخورداری از چشمه‌های آب گرم، ظرفیت‌های گردشگری کوهستانی و همچنین پیوند عمیق با فرهنگ و زندگی عشایری، یکی از گزینه‌های مهم برای معرفی بود. او درباره روستای درک می‌گوید: «این روستا به دلیل آیین‌ها و سنت‌های مردمی، ظرفیت‌های گردشگری دریایی و همچنین برخورداری از پدیده کم‌نظیر تلاقی بیابان و دریا، مورد توجه قرار گرفت؛ ویژگی‌ای که آن را به مقصدی منحصربه‌فرد در ایران تبدیل کرده است. روستای مصر نیز به دلیل ظرفیت‌های گردشگری بیابانی، گردشگری نجوم و توسعه شبکه اقامتگاه‌های بوم‌گردی در میان گزینه‌های پیشنهادی قرار گرفت. روستای زیارت نیز به واسطه حفاظت از بافت تاریخی، بهره‌برداری گردشگری مبتنی بر اصول پایداری، توجه به گردشگری کودک و توسعه گردشگری جامعه‌محور، یکی دیگر از گزینه‌های مورد توجه برای معرفی در این فرآیند بود.»

او درباره روستای شانه‌تراش که یکی از روستاهایی است که الگوی توسعه گردشگری نوآورانه و ارگانیک را دنبال کرده، می‌گوید: «این روستا در حوزه طبیعت‌گردی، ایجاد مسیرهای گردشگری طبیعی، گردشگری ساحلی و دریایی، حفاظت و بهره‌برداری مسئولانه از منابع جنگلی و همچنین معرفی خوراک و غذاهای بومی ظرفیت‌های ارزشمندی دارد.»

شاخص‌های جهانی شدن

بهاروند درباره برنامه‌های پیش‌بینی‌شده از سوی معاونت گردشگری وزارت میراث فرهنگی برای این روستاها می‌گوید: «پس از تکمیل پرونده‌ها، تلاش می‌کنیم ظرفیت‌ها و ویژگی‌های منحصربه‌فرد هریک از این روستاها به‌طور کامل معرفی شود تا بتوانند در فرآیند ارزیابی بین‌المللی جایگاه مناسبی کسب کنند.» به گفته او، مهلت رسمی ارسال پرونده‌ها به سازمان جهانی گردشگری تا ۱۹ خرداد تعیین شده است و وزارت میراث فرهنگی در تلاش است تا پیش از این موعد، تمامی مستندات و مدارک مورد نیاز را تکمیل و ارسال کند. بهاروند با اشاره به پیچیدگی فرآیند ارزیابی می‌گوید: «این روستاها براساس بیش از ۴۰ شاخص و معیار مختلف ارزیابی می‌شوند و تکمیل پرونده‌ها نیازمند همکاری مجموعه‌ای از دستگاه‌های اجرایی از جمله بنیاد مسکن، سازمان حفاظت محیط‌زیست، منابع طبیعی و سایر نهادهای مرتبط است. برای هماهنگی میان دستگاه‌ها، کمیته ملی گردشگری در وزارتخانه تشکیل می‌شود و در سطح استان‌ها نیز با مدیریت استانداران و در شهرستان‌ها با مدیریت فرمانداران جلسات متعددی برگزار می‌شود تا نواقص موجود شناسایی و مسئولیت هر دستگاه برای رفع آن‌ها مشخص شود.» او در پاسخ به پرسشی درباره شانس ایران در رقابت امسال با توجه به شرایط موجود کشور، می‌گوید: «ایران امسال با چالش‌هایی روبه‌رو بود. درگیری‌های اخیر و شرایط خاص کشور موجب شد بخشی از فرصت‌های طلایی برای انجام اقدامات لازم از دست برود. حدود دو ماه از زمان برنامه‌ریزی‌شده ما تحت تأثیر این شرایط قرار گرفت. برای مثال، بخشی از فعالیت‌های رسانه‌ای و برنامه‌های معرفی روستاها در رسانه‌ها و خبرگزاری‌های خارجی که باید انجام می‌شد، به دلیل شرایط موجود امکان اجرا پیدا نکرد و همین موضوع باعث شد با برخی نواقص مواجه شویم. بخشی از پروژه‌های عمرانی و زیرساختی مورد نیاز برای رفع کاستی‌های روستاها نیز به دلیل شرایط جوی و همچنین محدودیت‌های ناشی از وضعیت کشور، طبق برنامه پیش نرفت. با این حال تلاش می‌کنیم پرونده‌هایی را به سازمان جهانی گردشگری ارسال کنیم که از توان رقابت با روستاهای سایر کشورهای جهان برخوردار باشند و امیدواریم امسال نیز بتوانیم نتایج مطلوبی کسب کنیم.»

بی‌تأثیری ثبت جهانی روستاها

بهاروند در پاسخ به این پرسش که آیا روستاهایی که در سال‌های گذشته موفق به کسب عنوان جهانی شده‌اند، از مزایای ملموسی برخوردار شده‌اند، می‌گوید: «آنچه در ارزیابی وضعیت این روستاها مشاهده کرده‌ایم و همچنین بازخوردی که از مردم و جوامع محلی دریافت شده، نشان می‌دهد شرایط گردشگری در بسیاری از این مناطق نسبت به گذشته بهبود یافته است. کسب این عنوان در درجه نخست یک برند و اعتبار بین‌المللی برای روستا ایجاد می‌کند. اینکه یک روستا تا چه اندازه بتواند از این اعتبار بهره‌برداری کند، به عوامل مختلفی بستگی دارد. بخشی از این موضوع به برنامه‌ریزی‌ها و اقدامات معاونت گردشگری و دستگاه‌های مرتبط بازمی‌گردد و بخشی دیگر نیز به خود مردم روستا و فعالان محلی وابسته است که چگونه از این فرصت برای توسعه فعالیت‌های گردشگری، معرفی ظرفیت‌ها و جذب گردشگران بیشتر استفاده کنند.» او تأکید دارد که دریافت عنوان جهانی به خودی خود تضمین‌کننده رشد نیست، بلکه فرصتی است که در صورت برنامه‌ریزی مناسب و مشارکت جامعه محلی می‌تواند به توسعه پایدار گردشگری و بهبود وضعیت اقتصادی روستا کمک کند.

او درباره برنامه مدیریت روستاها می‌گوید: «در حال حاضر ساختار مدیریتی مستقلی برای روستاهای جهانی گردشگری تعریف نشده که براساس یک برنامه مدیریتی مشخص، تمامی اقدامات پس از ثبت را هدایت کند، اما نظام ارزیابی و پایش مستمر برای این روستاها وجود دارد. روستاهایی که عنوان جهانی را کسب می‌کنند، موظف هستند مجموعه‌ای از اقدامات و تعهدات را اجرا کرده و به‌صورت سالانه گزارش عملکرد خود را ارائه دهند. پس از سه سال نیز این گزارش‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد و در صورتی که نتایج مثبت باشد، امکان تثبیت و تداوم این جایگاه برای آن‌ها فراهم خواهد شد. اگر در فرآیند ارزیابی مشخص شود که روستا نتوانسته استانداردها و الزامات مورد نظر را حفظ کند، این موضوع در ارزیابی‌های بعدی تأثیرگذار خواهد بود.» بهاروند با اشاره به فعالیت‌های انجام‌شده در روستاهای جهانی کشور می‌گوید: «برای نمونه در روستای کندوان، همایش گردشگری روستایی با محوریت روستاهای جهانی گردشگری و با همکاری دانشگاه‌ها برگزار شد. این رویداد در تبریز برگزار شد و با استقبال مناسبی همراه بود. این روستاها به‌صورت سالانه برنامه‌ها و رویدادهای مختلفی را برگزار می‌کنند و در برخی از آن‌ها نیز تعداد اقامتگاه‌های بوم‌گردی افزایش یافته است. به همین دلیل می‌توان گفت نوعی پویش و حرکت توسعه‌ای در این مناطق شکل گرفته است.»

مسئول هماهنگی پروژه روستاهای جهانی گردشگری درباره حمایت‌های مالی دولت و میزان آن‌ها می‌گوید: «در برخی موارد، به دلیل شرایط و فرصت‌های مثبتی که برای این روستاها ایجاد می‌شود، اعتبارات و حمایت‌هایی نیز به آن‌ها اختصاص پیدا می‌کند. رقم مشخص و ثابتی برای همه روستاها وجود ندارد و میزان حمایت‌ها براساس شرایط، نیازها و پروژه‌های هر منطقه متفاوت است. همچنین بخشی از این اعتبارات از طریق دستگاه‌های مختلف و در قالب طرح‌های توسعه‌ای تأمین می‌شود. روستاهایی که امسال نیز به‌عنوان گزینه‌های معرفی به سازمان جهانی گردشگری انتخاب شده‌اند، در صورت طی موفقیت‌آمیز مراحل ارزیابی، می‌توانند از فرصت‌ها و ظرفیت‌های حمایتی بیشتری برای توسعه زیرساخت‌ها و خدمات گردشگری خود بهره‌مند شوند.»

برندی جهانی بدون برنامه مدیریتی

بهاروند در پاسخ به این پرسش که آیا معاونت گردشگری برنامه‌ای برای مدیریت، نظارت و حمایت از روستاهای جهانی گردشگری دارد، می‌گوید: «در این حوزه هنوز تجربه و پیشینه طولانی‌مدتی نداریم، اما طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌ایم از طریق شوراها و کارگروه‌های استانی و شهرستانی، سازوکارهایی برای پیگیری مسائل این روستاها ایجاد کنیم. همان کارگروه‌هایی که در سطح استان‌ها و شهرستان‌ها تشکیل شده‌اند، تا حدی توانسته‌اند یک پویش و حرکت جمعی برای توسعه این روستاها ایجاد کنند، اما واقعیت این است که نیاز داریم این فرآیندها به شکل قانونی و ساختارمند نیز تعریف شوند. ضروری است برای روستاهای جهانی گردشگری یک برنامه یا پلان مدیریتی مشخص تدوین شود تا این روستاها پس از کسب عنوان جهانی رها نشوند و روند توسعه آن‌ها به‌صورت مستمر دنبال شود.» او درباره برنامه‌های تبلیغاتی و برندسازی این روستاها می‌گوید: «معرفی این روستاها در سال‌های اخیر از طریق نمایشگاه‌های داخلی و خارجی، تولید و انتشار کلیپ‌های تبلیغاتی و حضور در رویدادهای بین‌المللی انجام شده است. بسیاری از روستاهایی که عنوان جهانی دریافت کرده‌اند، از طریق صفحات اختصاصی خود در شبکه‌های اجتماعی نیز در حال معرفی ظرفیت‌هایشان هستند. همچنین برای روستاهایی که امسال در حال آماده‌سازی پرونده آن‌ها هستیم، طراحی و راه‌اندازی وب‌سایت‌های اختصاصی در دستور کار قرار گرفته است.» به گفته بهاروند، هدف این است که هر گردشگری که قصد سفر به این روستاها را دارد، بتواند از طریق وب‌سایت روستا به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی پیدا کند و با جاذبه‌ها، امکانات و ظرفیت‌های مقصد آشنا شود. مجموعه این اقدامات، یک بسته تبلیغاتی و ترویجی را شکل می‌دهد. او تأکید می‌کند: «در کنار این اقدامات نیازمند یک نظام مدیریتی منسجم نیز هستیم تا فرد یا نهادی مسئولیت پشتیبانی، هدایت و نظارت بر این فرآیند را بر عهده داشته باشد؛ دست‌کم تا زمانی که جوامع محلی بتوانند به‌طور کامل مدیریت این ظرفیت‌ها را در اختیار بگیرند.» باید توجه داشت که توسعه این روستاها تنها به تبلیغات محدود نمی‌شود و باید اقدامات نظارتی، حمایتی، زیرساختی و برنامه‌ریزی‌های بلندمدت نیز هم‌زمان دنبال شود تا عنوان جهانی منجر به توسعه پایدار و ماندگار شود.