افت ۶۰ متری آب‌های زیرزمینی و تهدید فعال شدن ۳ گسل بزرگ تهران

به گزارش «پیام ما» به نقل از همشهری آنلاین، دکتر مهدی زارع، استاد تمام پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، با تشریح وضعیت بحرانی دشت‌های هومند-آبسرد، لواسانات و حوضه لتیان اعلام کرد که پمپاژ گسترده و بی‌رویه آب‌های زیرزمینی در این مناطق، تعادل تنش‌های پوسته زمین را برهم زده است. وی تصریح کرد که افت سطح آب در این دشت‌ها بین ۴۰ تا ۶۰ متر برآورد می‌شود که این تغییرات مستقیماً بر رفتار گسل‌های فعال منطقه به‌ویژه گسل‌های مشاء، شمال تهران و پردیس تاثیر منفی می‌گذارد و احتمال تحریک این گسل‌ها را افزایش می‌دهد.

این کارشناس مخاطرات زمین‌شناختی به دو عامل کلیدی در تحریک گسل‌ها بر اثر تخلیه سفره‌های زیرزمینی اشاره کرد و گفت: عامل نخست، تغییر بارگذاری هیدرواستاتیک است؛ به طوری که برداشت میلیاردها مترمکعب آب سبب کاهش وزن وارد بر پوسته زمین شده و تعادل تنش عمودی روی گسل‌های منطقه از جمله گسل‌های مشاء، شمال تهران، پردیس و کاجان را برهم می‌زند که این امر تنش برشی را به آستانه گسیختگی نزدیک‌تر می‌کند. عامل دوم نیز تغییرات در فشار منفذی رسوبات است که کاهش آن ضریب اصطکاک مؤثر گسل‌ها را دستخوش تغییر کرده و با تسهیل رهاسازی ناگهانی تنش، گسل‌های آماده حرکت را به صورت چکانشی تحریک می‌کند.

زارع با اشاره به تراز منفی شدید آبخوان دشت هومند-آبسرد دماوند به دلیل حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز، به پدیده فرونشست زمین و پیامدهای مخرب آن پرداخت. وی اظهار داشت که تخلیه آب میان‌بافتی لایه‌های رسی موجب تراکم برگشت‌ناپذیر خاک می‌شود. این فرونشست ممتد، آسیب‌های شدیدی به زیرساخت‌های حیاتی همچون خطوط انتقال گاز، لوله‌های آب، دکل‌های برق فشار قوی و از همه مهم‌تر پی‌سازه‌ها وارد کرده و سبب بروز ترک‌های ساختاری عمیق در مجتمع‌های مسکونی بزرگ و متراکم در منطقه پردیس شده است. همچنین ساختار خاک‌هایی که به دلیل فرونشست دچار ترک‌خوردگی شده‌اند، در زمان وقوع زلزله رفتار متفاوتی نشان داده و می‌توانند با تشدید امواج لرزه‌ای، شتاب زمین‌لرزه را افزایش دهند.

ویلاسازی‌های بی‌رویه و توسعه شهری در مناطق رودهن و دماوند، موضوع دیگری بود که مورد انتقاد رئیس مرکز پیش‌بینی زلزله قرار گرفت. زارع توضیح داد که بخش عمده‌ای از این ساخت‌وسازهای سنگین بر روی پهنه‌های برشی گسل‌های فعال مانند گسل مشاء با توان لرزه‌زایی بالای ۶.۵ تا ۷ ریشتر انجام شده است. این بارگذاری‌ها پایداری دامنه‌های کوهستانی منطقه را کاهش داده و در کنار حفر چاه‌ها و نفوذ فاضلاب‌ها به لایه‌های زیرین، بستر را برای وقوع زمین‌لغزش‌های گسترده در صورت فعال شدن گسل‌ها هموار کرده است.

این استاد دانشگاه در بخش دیگری از اظهارات خود به ارتباط کاهش ذخایر برف استراتژیک در ارتفاعات البرز و خشکسالی هیدرولوژیک با این مخاطرات پرداخت. کاهش ذوب برف سبب افت تغذیه طبیعی سفره‌های زیرزمینی دشت‌های حاشیه‌ای تهران نظیر تهران-شهریار، ورامین و هومند-آبسرد شده است. برهم خوردن تعادل هیدرواستاتیکی در مرز کوه و دشت، تنش‌های کششی و برشی ناهمگنی را بر گسل‌های پای‌کوهی از جمله گسل نیاوران، شمال تهران و پردیس وارد می‌کند که این ناهمگنی فرونشست زمین می‌تواند زمان بازگشت زمین‌لرزه‌های طبیعی را کوتاه‌تر کند.

زارع در پایان بر اهمیت توجه به ابعاد زمین‌ساختی تغییرات اقلیمی تاکید کرد و یادآور شد که خشکی هیدرولوژیک صرفاً یک بحران زیست‌محیطی نیست، بلکه چرخه تنش در گسل‌های پرخطر تهران را تسریع کرده و آستانه گسیختگی آن‌ها را کاهش می‌دهد که این امر ضرورت مدیریت فوری منابع آب و کنترل توسعه ناپایدار در این مناطق را دوچندان می‌کند.