دیوار سبز اروپا و آینده صادرات صنعتی ایران

تحولات شگرف در ساختار قوانین تجارت بین‌الملل و پیوند ناگسستنی «اقتصاد» با «اقلیم»، ضرورت بازنگری در الگوهای تولید صنعتی ایران را به یک فوریت حیاتی تبدیل کرده است. در زمان ورود به دوران بازسازی و نوسازی کشور پس از پایان قطعی جنگ، ایران با یک دوراهی راهبردی روبروست؛ تداوم مسیر سنتی تولید مبتنی بر انرژی فسیلی ارزان یا گذار به «صنعت سبز» به‌عنوان پیش‌شرط حضور در بازارهای کشورهای عضو اتحادیه اروپا، واقعیت‌های نوین در قاره سبز، به‌ویژه معرفی قوانین «سازوکار تعدیل مرزی کربن» از سوی اتحادیه اروپا، نشان می‌دهد که نوسازی فیزیکی صنایع به‌تنهایی کافی نیست و آنچه تضمین‌کننده بقای اقتصادی ایران در قرن بیست و یکم خواهد بود، «نوسازی ساختاری و قانونی» در سطوح عالیه حاکمیتی است. برای تحقق این مهم، دولت و نهادهای سیاست‌گذار می‌توانند با تدوین قوانین بالادستی، چارچوبی را فراهم کنند که در آن سوخت‌های کربنی و فسیلی با سرعت و به‌صورت نظام‌مند جای خود را به انرژی‌های پاک و تجدیدپذیر بدهند.

چالش اصلی در صنایع پایه ایران نظیر فولاد، سیمان، آلومینیوم و کودهای شیمیایی، در ردپای کربن سنگین آن‌ها نهفته است که نرخ «شدت انرژی» در تولید این محصولات، یکی از بالاترین‌ها در جهان است. طبق قوانین جدید اروپا، صادرکنندگان موظف‌اند مابه‌التفاوت قیمت کربن تولیدی خود را با قیمت کربن در بازار اروپا (که بین ۸۰ تا ۱۰۰ یورو در هر تن نوسان می‌کند) پرداخت کنند. این موضوع می‌تواند قیمت تمام‌شده کالای ایرانی را بین ۲۰ تا ۴۰ درصد افزایش دهد که به معنای حذف کامل از بازار اروپا و سایر بازارها مانند بریتانیا، کانادا و چین است که به‌زودی قوانین مشابهی وضع خواهند کرد و عملاً مزیت رقابتی خود را در برابر رقبای جهانی از دست خواهند داد. از این منظر، نوسازی کشور در دوران پس از جنگ نباید صرفاً به معنای بازگرداندن ظرفیت‌های تولیدی پیشین باشد، بلکه باید به‌عنوان فرصتی طلایی برای «جهش فناورانه» نگریسته شود. وضع قوانین سخت‌گیرانه و حمایتی در سطوح عالی، از جمله الزام صنایع انرژی‌بر به تأمین بخشی از سبد مصرفی خود از منابع خورشیدی و بادی و جایگزینی هیدروژن سبز در فرایندهای خود، تنها راه گریز از «خودتحریمی سبز» و حذف از زنجیره تأمین جهانی است.

در این راستا، پیاده‌سازی نظام قیمت‌گذاری داخلی بر آلاینده‌ها به‌عنوان یک راهکار حقوقی پیشرو، باید در قلب قوانین نوسازی قرار گیرد. این سازوکار اجازه می‌دهد تا مبالغی که قرار است تحت عنوان مالیات کربن به خزانه‌داری کشورهای اتحادیه اروپا واریز شود، در قالب «مالیات سبز داخلی» وصول شده و مستقیماً به بخش توسعه زیرساخت‌های پاک و توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر هدایت گردد؛ امری که مانع از خروج ثروت ملی شده و هم‌زمان فرایند گذار انرژی را شتاب می‌بخشد. علاوه بر این، فرایند نوسازی باید با استقرار نهادهای اعتباردهی و استانداردهای ملی موردتأیید بین‌المللی همراه باشد تا صادرکنندگان ایرانی در اثبات کاهش آلایندگی خود با بن‌بست‌های فنی مواجه نشوند. احداث مزارع خورشیدی و بادی توسط صنایع فولاد و جایگزینی «هیدروژن سبز» به‌جای گاز طبیعی در فرایند احیا، نه‌تنها ردپای کربن را به صفر نزدیک می‌کند، بلکه می‌تواند محصولات صادراتی ایران را به کالاهایی «پاک و لوکس» در بازار جهانی تبدیل کند که از معافیت‌های مالیاتی گسترده برخوردارند. با وضع قوانین حمایتی در زمینه انرژی‌های پاک، می‌توان برند ملی ایران در بازارهای دلاری و یورویی را به یک قطب تولید محصولات «کم‌کربن»، بازتعریف کرد و جایگاه کشور را از یک صادرکننده مواد اولیه ارزان به یک شریک تجاری استراتژیک و پایدار برای اتحادیه اروپا ارتقا داد، البته در کنار تحولات صنعتی، فعال‌سازی دیپلماسی محیط‌زیستی در ابعاد بین‌المللی ضروری است.

در نهایت، موفقیت در این گذار مستلزم آن است که «دیپلماسی محیط‌زیستی» و «حقوق تجارت بین‌الملل» درهم‌تنیده شوند تا مسیر انتقال فناوری‌های سبز به داخل کشور هموار گردد. دوران اتکا به انرژی فسیلی به‌عنوان تنها مزیت مطلق به پایان رسیده و امنیت در سرمایه‌گذاری و صادرات محصولات در دوران بازسازی، مستقیماً به میزان انطباق قوانین داخلی با استانداردهای کربن صفر جهانی وابسته است. ایران با اتخاذ این رویکرد جسورانه در تدوین قوانین عالیه، می‌تواند دوران بازسازی خود را به نمادی از تولد یک قدرت صنعتی نوین تبدیل کند که نه‌تنها در بازار اروپا جایگاهی مستحکم دارد، بلکه به‌عنوان پیشرو در اقتصاد سبز منطقه، الگویی برای توسعه پایدار در قرن جدید ارائه دهد. صیانت از منافع ملی در نقشه اقتصادی جدید جهان، در گرو گذار هوشمندانه از اقتصاد کربنی به هویت صنعتی سبز است.