بعد از روزهای پرتنش اعتراضی دی‌ماه ۱۴۰۴، با وجود غم عمیق و تمام‌نشدنی کشته‌شدگان، موضوع تعداد بازداشت‌شدگان به یکی از محورهای اصلی توجه بدل شده است. هرچند دولت در روزهای اخیر آماری از کشته‌شدگان منتشر کرده که به همان لیست هم انتقاداتی وارد است، اما تاکنون آمار رسمی و جامعی درباره تعداد بازداشت‌شدگان از سوی مراجع مسئول منتشر نشده و اطلاعات موجود عمدتاً برپایه گزارش‌های پراکنده، داده‌های میدانی و برآوردهای نهادهای مستقل گردآوری شده است. 

براساس گزارش‌هایی که توسط رسانه‌های بین‌المللی و سازمان‌های حقوق بشری منتشر شده، تا اواخر دی‌ماه و اوایل بهمن‌ماه ۱۴۰۴، تعداد بازداشت‌شدگان مرتبط با این رویدادها دست‌کم در بازه‌ای بین چند ده هزار نفر برآورد می‌شود. برخی منابع حقوق بشری از ثبت و راستی‌آزمایی هزاران مورد بازداشت خبر داده‌اند، درحالی‌که تحلیل‌های مبتنی‌بر داده‌های غیررسمی و منابع میدانی، اعداد بالاتری را به‌عنوان تخمین کلی مطرح کرده‌اند. این اختلاف ارقام، بیش از آنکه ناشی از تناقض باشد، بازتاب‌دهنده تفاوت در روش‌های گردآوری داده است.

روش‌های جمع‌آوری این آمارها شامل گزارش خانواده‌ها و وکلا، اطلاعات به‌دست‌آمده از مراجع قضائی و زندان‌ها، داده‌های بیمارستانی و نیز بررسی‌های نهادهای حقوق بشری است. سازمان‌های حقوق بشری معمولاً تنها مواردی را در آمار خود لحاظ می‌کنند که هویت، زمان و مکان بازداشت آنها قابل‌تأیید باشد. از همین رو، آمارهای منتشرشده از سوی این نهادها غالباً «حداقلی» تلقی می‌شوند. در مقابل، برخی رسانه‌ها با اتکا به منابع مطلع یا برآوردهای کلی، ارقام بالاتری را مطرح می‌کنند که بیشتر جنبه تخمینی دارد.

کارشناسان معتقدند عواملی همچون محدودیت‌های ارتباطی، بازداشت‌های کوتاه‌مدت، ثبت‌نشدن برخی بازداشت‌ها، آزادی و بازداشت مجدد افراد و نیز نگرانی خانواده‌ها از اطلاع‌رسانی عمومی، موجب شده است دستیابی به رقم دقیق با دشواری جدی همراه باشد. به همین دلیل، عدد نهایی بازداشت‌شدگان همچنان محل بحث است و احتمال می‌رود آمار واقعی فراتر از ارقام تأییدشده کنونی باشد.

از منظر ترکیب جمعیتی، گزارش‌های غیررسمی حاکی از آن است که در میان بازداشت‌شدگان، اقشار متنوعی از جمله دانشجویان، معلمان، کارگران و فعالان مدنی حضور داشته‌اند و بازداشت‌ها محدود به یک گروه یا منطقه خاص نبوده است. همچنین، پراکندگی جغرافیایی بازداشت‌ها نشان می‌دهد رویدادهای دی‌ماه، دامنه‌ای فراتر از چند شهر بزرگ داشته است.

در مجموع، آنچه در حال حاضر می‌توان با اطمینان گفت، این است که آمارهای موجود، تصویری تقریبی از گستره بازداشت‌ها ارائه می‌دهند و تا زمان انتشار اطلاعات رسمی و شفاف، هرگونه عدد اعلام‌شده باید در چارچوب «برآورد» و «تخمین» مورد توجه قرار گیرد. شفاف‌سازی آماری می‌تواند نقش مهمی در کاهش ابهام‌ها و بازگشت اعتماد عمومی ایفا کند.

سه بازداشتی، یک آزادی

ماجرا درباره بازداشت‌شدگان فعالان محیط‌زیست هم مانند دیگر حوزه‌هاست. تا لحظه نگارش این گزارش نام سه فعال محیط‌زیست در لیست بازداشتی‌هاست. فریبرز حیدری، عکاس حیات‌وحش، هفتم دی‌ماه در تهران بازداشت شد و همچنان، دلیل و نهاد بازداشت‌کننده او نامشخص است. او در بیوگرافی‌اش نوشته ۳۲ سال است از حیات‌وحش عکاسی می‌کند و آخرین پست اینستاگرام او هم سه روز قبل از بازداشتش یعنی چهارم دی‌ماه منتشر شده. او آنجا عکسی از «سارگپه پابلند» منتشر کرده و نوشته: «مردم غالباً آنها رو با عقاب‌ها اشتباه می‌گیرند. سارگپه پا بلند از پستانداران کوچک و پرندگان تغذیه می‌کند و در دو فرم کوچک و بزرگ دیده می‌شود.» حالا مشخص نیست فریبرز حیدری کجاست.

دیگر عکاس حیات‌وحش، «شیرکو کانی‌سنانی»، در هنگام نوشتن این گزارش خبر آزادی‌اش منتشر شد. او عکاس و عضو انجمن محیط‌زیستی چیاست و روز دوم دی‌ماه در مریوان بازداشت شده بود و تا مدت‌ها بازداشت او خبری نشده بود. مانند «نیایش مظفری» که روز گذشته خبر بازداشتش رسانه‌ای شد. او دانشجوی دانشگاه منابع‌طبیعی گرگان و فعال محیط‌زیست است. او پس از حضور در پروژه شمارش پرندگان شکاری در گلوگاه نوشته بود: «من در اوج ناامیدی از رشته انتخابی و دور بودن واحدهای درسی از انتظارم و فکر انصراف با پروژه شمارش شکاری‌ها آشنا شدم و چندی نگذشت که دیدم هر آخر هفته از یک ساعت بعد از طلوع تا دوساعت قبل از غروب، چشمانم به‌دنبال شکاری‌ها می‌گردد و قلبم از دیدنشان حتی تا آخرین روز شمارش سریع‌تر می‌تپد…» او ۲۲ساله است و حالا بعد از گذشت بیش از ۲۰ روز، بازداشتش خبری شده و خبر چندانی از او در دست نیست. 

«آرش نیکخو» فعال محیط‌زیست دیگری است که در ۲۹ دی‌ماه بازداشت شد. او در یاسوج بازداشت شده و برخی اطلاعات خبر از انتقال او به زندان دهدشت می‌دهند. 

منتظر خبر نهایی از استان‌ها هستیم

گزارش‌ها از تعداد بازداشتی‌های محیط‌زیستی هنوز تکمیل نشده است، این را «محمد الموتی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌‌طبیعی، به «پیام‌ما» می‌گوید. او از ابتدای ماجرا خبرهای جسته‌وگریخته‌ای از بازداشت فعالان این عرصه دریافت کرده، اما همه این اخبار نیازمند راستی‌آزمایی و تکمیل شدن است. «از ابتدای ماجرا گزارش‌های بسیاری درباره بازداشت عده‌ای از فعالان داشتیم که فقط تعدادی از آنها خبری شده است. ما از دبیران شبکه‌ در استان‌های مختلف خواستیم تا عصر امروز اطلاعات را جمع‌بندی کنند و تعداد بازداشتی محیط‌زیست در هر استان را به دست ما برسانند.»

ارزیابی‌ها تکمیل نشده و شنیده‌ها حاکی از بازداشت‌هایی در شهرها و روستاهای مختلف است و همین هم دلیلی است تا شبکه تشکل‌ها بخواهد لیست مشخصی به دست آورد. آنها نام‌های بسیاری را شنیده‌اند و حالا در تلاش‌اند تا این نام‌ها را به ثبت برسانند و کارهایشان را پیگیری کنند. «ما بعد از نهایی شدن لیست تلاش می‌کنیم از طریق ارتباطاتی که با افراد اثرگذار داریم و همچنین، از طریق مراجع حقوقی از محل نگهداری این افراد مطلع شویم و بعد مراحل دیگر طی شود. ما امیدواریم این افراد هرچه زودتر آزاد شوند و لیست این بازداشتی‌ها طولانی نباشد.» الموتی می‌گوید در روزهای آینده این لیست نهایی می‌شود؛ لیستی که هنوز نمی‌دانیم شامل چه کسانی می‌شود و بسیاری از آنها صدایی برای بلند شدن نداشته‌اند.