سال ۱۴۰۰ مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کهگیلویه‌وبویراحمد از انتخاب روستای خونگاه در شهرستان دنا به‌عنوان روستای شاخص گردشگری خبر داد و این روستا به یکی از مقاصد گردشگری بدل شد. این اتفاق برای روستایی در منطقه حفاظت‌شده و پارک ملی، اتفاقی بود که می‌توانست اقتصاد منطقه را تغییر دهد و آن‌طورکه «امید سجادیان»، دبیر تشکل نهضت سبز زاگرس، می‌گوید این اتفاق تا حدودی رخ داد. به‌گفته او، این منطقه زیبایی منحصربه‌فردی دارد؛ از آبشار و باغ‌های زیبا تا آثار تاریخی و روستایی آماده برای حضور گردشگر. «اینکه گفته می‌شود راه‌اندازی معدن برای افزایش اشتغال است، اشتباه است؛ مانند بسیاری دیگر از موارد که به‌بهانه اشتغال منطقه نابود شد. اینجا پارک ملی و ذخیره‌گاه زیستکره دناست و باوجوداین، برای معدن‌کاری در آن تلاش می‌کنند.»

او می‌گوید این معدن باستانی است و در دوران ساسانیان بیش‌ازپیش شناخته شد، اما در دوره‌های معاصر چندان فعالیت معدن‌کاری آنجا رواج نداشته. این منطقه در اواخر دهه ۶۰ به منطقه حفاظت‌شده تبدیل شد و کل منطقه معدنی در پارک ملی است. «با مسئولان سازمان در استان تماس گرفتم و گفتند فقط اجازه طرح مطالعاتی داده شده، اما مدت‌هاست نماینده استان و مسئولان صمت در تلاش برای راه‌اندازی معدن هستند و نگران‌ایم در شورای‌عالی مانند برخی مناطق دیگر مجوز صادر شود.»

«محمد بهرامی»، نماینده بویراحمد، در همان بازدید ابتدای سال گفته بود: «از مردم درخواست داریم در رابطه با اقداماتی که قرار است انجام شود، کمک کنند؛ چراکه در بعضی از جاها خود مردم مانع می‌شوند و اجازه انجام فعالیت‌های عمرانی و توسعه‌ای را نمی‌دهند. از دستگاه‌های اداری هم درخواست دارم بخشی‌نگری فکر نکنند و به منافع مردم توجه کنند؛ مسئولان اگر می‌توانند با تدبیر خود راهی برای همکاری به عزیزان معرفی کنند.» همان‌طورکه بهرامی اشاره کرد، روستاییان با راه‌اندازی چنین معدنی موافقت چندانی ندارند و او آنها را مانعی بر سر برداشت از این منطقه می‌داند. اما روستاییان خونگاه به‌حق مخالف این کارند، آن‌هم در شرایطی که روستایشان هدف گردشگری است و فعالیت معدنی مساوی با تخریب آب، خاک و هوای منطقه بکری چون پارک ملی دنا. 

تهران باید درباره مجوز نظر دهد

پیگیری برای راه‌اندازی معدن در منطقه حفاظت‌شده بسیار بالا است. باوجوداین، «عبدال دیانتی‌نسب»، مدیرکل محیط‌زیست کهگیلویه‌و‌بویراحمد، می‌گوید چنین چیزی در منطقه‌ای با این درجه از حفاظت ممکن نیست، اما درنهایت استان نظر نهایی را نمی‌دهد. «پیگیری‌های زیادی انجام گرفت و ما فقط یک مجوز برای مطالعات در این منطقه صادر کردیم. این معدن از اوایل دهه ۵۰ که به‌صورت دستی مورد برداشت قرار گرفته بود، تاکنون هیچ برداشتی نداشته. چون در قلب منطقه حفاظت‌شده است، در حال حاضر هم چنین امکانی نخواهند داشت؛ هرچند مجوز این کار در دست استان نیست و در تهران باید بررسی شود.»

او می‌گوید در حال حاضر آزمایش‌های لرزه‌نگاری انجام گرفته و در حال تحقیق‌اند تا ببینند آیا رگه‌های مس موجود در این منطقه امکان معدن‌‌کاری را دارد یا خیر. «بعد از آزمایش‌های لرزه‌نگاری، منتظر نظر شرکت ایمیدرو هستند، اما باید بگویم ما در استان اختیاری در این‌باره نداریم و شورای‌عالی محیط‌زیست باید مجوز اکتشاف یا حفاری در مناطق حفاظت‌شده را صادر کند. درنهایت باید منتظر جلسات تهران باشیم. مشخص است که از اوایل دهه ۵۰ از این معدن برداشتی انجام نگرفته و منطقه در سال ۱۳۶۹ به لیست نقاط حفاظت‌شده اضافه شده است.»

ابزار فشار نمایندگان مجلس زیاد است

فعالیت معدنی و اصلاح قانون معادن حالا به گرهی کور شباهت پیدا کرده. در این‌ میان، نمایندگان مجلس که خود باید عامل اصلاح قانون باشند، اغلب در تلاش‌اند تا قانون راه بازتری برای فعالیت معدن‌کاوی ایجاد کند. این درحالی‌است که «محمد الموتی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور، به «پیام ما» می‌گوید معدن‌کاری به‌شکل فعلی که خام‌فروشی است، تأثیری در اقتصاد کشور و تولید ناخالص ملی ندارد و صرفاً عامل یک‌شبه ثروتمند شدن عده‌ای خاص است. «متأسفانه هنوز حفظ اکوسیستم و تأثیر آن در سلامت و امنیت ملی بر مسئولان کشور و نمایندگان مجلس محرز نشده است و بعضاً به‌دلیل قول‌های انتخاباتی یا سایر موارد از چنین طرح‌های مخربی حمایت می‌کنند یا خودشان به‌شخصه پیگیر انجام آن هستند.» 

او می‌گوید معدن مس خونگاه در پارک ملی دنا در منطقه‌ای قرار گرفته که از منظر میراثی هم اهمیت بسیاری دارد و در آن منطقه آثاری از سده‌های دور یافت شده. «در این میان صحبت از معدن‌کاری سبز مطرح می‌شود، اما آیا کشور در تحریم ما امکان چنین کاری را دارد؟ این مدل معدن‌کاری به ابزاری نیاز دارد که باید وارد شوند، آیا چنین امکانی وجود دارد؟» این فعال محیط‌زیست اما ورود نمایندگان مجلس برای فعالیت معدنی در قلب پارک ملی را اشتباهی بزرگ می‌داند و آن را نشان از بی‌توجهی و ناآگاهی از اصول توسعه پایدار عنوان می‌کند. «متأسفانه فشار نمایندگان اغلب به‌خاطر ابزارهایی که در دست دارند، بالاست و در این میان باید راه گفت‌وگو و مذاکره و تلاش برای اصلاح قانون به‌نفع محیط‌زیست و منابع‌طبیعی را جدی گرفت، در غیر این‌صورت شاهد آسیب‌های بیشتر به محیط‌زیست آسیب‌پذیر کشور خواهیم بود.»

صدور مجوز در مناطق حفاظت‌شده تکرار می‌شود؟

نگرانی کنونی اما از مجوزهایی است که ممکن است در شورای‌عالی محیط‌زیست و برای معدن‌کاری در مناطق حفاظت‌شده صادر شود. نمونه‌اش اردیبهشت‌ماه سال قبل است که مجوز اکتشاف و بهره‌برداری از «معدن سرب و روی آلبلاغ» در اسفراین و دو معدن در سرخ‌آباد و انگوران زنجان که همگی در مناطق حفاظت‌شده قرار دارند، توسط شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست و با حضور رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست صادر شد. همان زمان «نغمه مبرقعی دینان»، از اعضای این شورا که در این جلسه حضور نداشت با ابراز تأسف از صدور چنین مجوزی به «پیام ما» گفت: «معدن‌کاوی در مناطق حفاظت‌شده استاندارد خاص می‌خواهد و این استانداردها وجود ندارد؛ حتماً پیگیر این ماجرا خواهیم بود.» و «مجید مخدوم» دیگر عضو شورا که او هم در آن جلسه حاضر نبود، با تأکید بر اینکه پای چنین مجوزی را امضا نخواهد کرد، به «پیام ما» گفت: «اجازه چنین کاری در مناطق حفاظت‌شده را نمی‌دهیم.» «معدن آلبلاغ» در قلب «پارک ملی ساریگل» قرار گرفته و منطقه حفاظت‌شده «انگوران» هم با وجود حدود ۲۳ معدن فعال، سال‌هاست توان بارگذاری جدید را نداشت، اما این مجوزها صادر شدند. 

نمونه دیگر، منطقه حفاظت‌شده «کرکس» است. براساس گزارش‌های رسمی و اظهارات مسئولان محلی، حداقل ۱۸ معدن دارای مجوز بهره‌برداری در محدوده منطقه حفاظت‌شده کرکس فعال‌اند و در برخی برآوردها، با احتساب معادن بخش‌های «اوره»، «طرق‌رود» و «کمجان»، تعداد کل معادن فعال به حدود ۳۵ تا ۴۰ معدن می‌رسد. اغلب این معادن پیش از ثبت رسمی کرکس به‌عنوان «منطقه حفاظت‌شده» مجوز گرفته‌اند و امروز با استناد به «حقوق مکتسبه» به فعالیت خود ادامه می‌دهند.

نوع این معادن عمدتاً سنگ‌های تزئینی و ساختمانی است؛ از جمله تراورتن، گرانیت، مرمریت و سنگ لاشه. معادن تراورتن کمجان و طرق‌رود، معادن گرانیت در محدوده اوره و چند معدن مرمریت در اطراف نطنز از جمله شاخص‌ترین نمونه‌ها هستند. این معادن نه‌تنها در دل زیستگاه‌های حساس حیات‌وحش قرار دارند، بلکه جاده‌کشی، انفجار، برداشت گسترده سنگ و دپوی باطله‌ها، اثرات مستقیمی بر پوشش گیاهی، منابع آب زیرزمینی و زیست گونه‌های جانوری گذاشته است.

حالا نگرانی برای آینده پارک ملی دنا و منطقه حفاظت‌شده بالاست. فعالان محیط‌زیست می‌گویند به‌بهانه اشتغال، نماینده مجلس منطقه و ادارات صنعت، معدن و تجارت می‌خواهند معدنی را راه بیندازند که می‌تواند منطقه حفاظت‌شده را به نابودی بکشاند؛ اتفاقی که در مناطق حفاظت‌شده دیگر هم رخ داده است. حالا دادن مجوز به این معدن، میزان وظیفه‌شناسی سازمان حفاظت محیط‌زیست برای حفاظت از مناطق تحت حمایتش را نشان می‌دهد و این سؤال را مطرح می‌کند که آیا این سازمان می‌تواند به حمایت از مناطق حفاظت‌شده‌اش بپردازد یا خیر؟