«خور خوران»؛ گورستان اکولوژیک

تالاب خور خوران، بخشی از ذخیره‌‌گاه زیستکره حرا و یکی از گسترده‌‌ترین و غنی‌‌ترین جنگل‌‌های مانگرو (حرا) در خاورمیانه، نقشی حیاتی در حفظ تنوع‌زیستی، کنترل سیلاب، تصفیه طبیعی آب و حمایت از معیشت جوامع محلی ایفا می‌کند. این تالاب که در فهرست کنوانسیون رامسر (تالاب‌های دارای اهمیت بین‌المللی) و ذخیره‌گاه‌‌های زیست‌کره یونسکو به ثبت رسیده، به‌‌حق شایسته عنوان «ریه‌های سبز خلیج‌فارس» است. بااین‌حال، مشاهدات میدانی اخیر از تخریب شتابان این میراث طبیعی حکایت دارند؛ تخریبی که درصورت تداوم، به فاجعه‌‌ای غیرقابل‌جبران منجر خواهد شد.

قاچاق سوخت؛ فاجعه‌ای که هر شب تکرار می‌شود

گفت‌وگو با ساکنان محلی که عمدتاً از راه ماهیگیری و گردشگری امرار معاش می‌کنند، نشان می‌دهد قاچاقچیان سوخت هر شب از آبراهه‌های تالاب به‌‌عنوان مسیر عبور استفاده می‌کنند. این فعالیت غیرقانونی نه‌‌تنها امنیت منطقه را به خطر انداخته، بلکه موجب نشت گسترده گازوئیل و مشتقات نفتی بر پهنه آب شده است. لایه‌‌های نازک اما پایدار این آلاینده‌‌ها با باد و جریان آب پخش می‌شوند و بوی تند آنها سراسر تالاب را فراگرفته است.

این آلاینده‌‌های نفتی که در گزارش‌‌های محیط‌زیستی بارها به‌عنوان یکی از مهم‌‌ترین تهدیدات تالاب‌های ایران شناسایی شده‌اند، از منظر اکولوژیک ریشه و برگ‌های درختان حرا را مسموم می‌کنند، سطح اکسیژن محلول در آب را به‌‌شدت کاهش می‌دهند و مرگ‌ومیر گسترده پرندگان مهاجر، آبزیان و سخت‌پوستان را به‌دنبال خواهند داشت. از منظر اقتصادی، جوامع محلی وابسته به صید پایدار را با کاهش شدید منابع درآمدی مواجه خواهند ساخت و از منظر بهداشت عمومی نیز با ورود به زنجیره غذایی، سلامت ساکنان را به‌‌طور جدی تهدید خواهند کرد.

زخم‌های صنعتی بر پیکره تالاب

در مجاورت تالاب و دقیقاً بر خط ساحلی، یک شرکت خصوصی تعمیر و ساخت لندینگ‌ کرافت احداث شده و به بهره‌برداری رسیده است. فعالیت‌های این کارگاه (جوشکاری، سندبلاست، رنگ‌آمیزی شناورها، استفاده از حلال‌ها و مواد شیمیایی خطرناک) به‌طور مستقیم بر اکوسیستم شکننده تالاب تأثیر گذاشته و کیفیت آب و رسوبات را به‌‌شدت کاهش می‌دهد. 

از منظر حقوقی و فنی، هرگونه فعالیت صنعتی در حریم یا حوضه آبریز تالاب‌های ثبت‌شده بین‌المللی، مشمول الزاماتی از جمله ارزیابی جامع اثرات محیط‌زیستی (EIA)، تهیه و اجرای طرح مدیریت محیط‌زیست (EMP) و ارزیابی نظام‌مند جنبه‌های محیط‌زیستی براساس استاندارد ایزو ۱۴۰۰۱ یا معادل ملی آن است، اما در حال حاضر هیچ نشانه‌ای از انجام ارزیابی جنبه‌ها و اثرات محیط‌‌زیستی یا برنامه‌ها و اقدامات کنترلی در فعالیت این واحد صنعتی مشاهده نمی‌شود. 

پژمردگی، زردی و ریزش غیرطبیعی برگ‌های حرا، همراه با کاهش چشمگیر جمعیت پرندگان مهاجر و آبزیان، می‌توانند نشانه‌‌های آشکار استرس شدید اکولوژیک ناشی از این فعالیت‌های صنعتی و آلودگی‌های مزمن باشند.

اعتبار جهانی در خطر است

بندر خمیر در سال ۱۳۹۷ (۲۰۱۸) به‌‌عنوان یکی از «شهرهای تالابی جهان» از سوی کنوانسیون رامسر اعتباربخشی شد و در سال ۱۴۰۱ (۲۰۲۲) در فهرست شهرهای برجسته این کنوانسیون قرار گرفت. این اعتبار جهانی به‌دلیل زیبایی طبیعی و نقش بی‌‌بدیل تالاب در جذب کربن، تثبیت خط ساحلی، حفاظت در برابر طوفان‌های گرمسیری و مقابله با تغییراقلیم اعطا شده است. 

ادامه روند فعلی آلودگی‌های نفتی و صنعتی تنوع‌زیستی منحصربه‌فرد منطقه را برای همیشه از بین خواهد برد و خدمات اکوسیستمی ارزشمند آن را، از جمله گردشگری پایدار و صید ماهی که نان هزاران خانواده را تأمین می‌کند نیز نابود خواهد کرد. با این‌همه ریه‌های سبز خلیج‌فارس هنوز فرصت نجات دارند، اما این فرصت به‌‌سرعت در حال تمام‌شدن است. حفاظت فوری، قاطع و مبتنی‌بر قانون از این میراث جهانی، وظیفه‌ای ملی و بین‌المللی است و هرگونه تأخیر، هزینه‌ای جبران‌ناپذیر بر محیط‌زیست، اقتصاد محلی و نسل‌های آینده تحمیل خواهد کرد.