میراث جهانی یونسکو در خطر

جنگل­های هیرکانی با وسعت ۹.۱ میلیون هکتار، از آستارا در شمال استان گیلان تا گلیداغ در شرق استان گلستان در گستر‌ه‌ای به طول تقریبی ۸۰۰ کیلومتر و عرض ۲۰ تا ۷۰ کیلومتر در پنج استان کشور امتداد یافته است. در سال ۱۳۹۸ به‌گزارش روابط‌عمومی کمیسیون ملی یونسکو در ایران، در چهل‌وسومین اجلاس کمیته­ میراث جهانی در شهر باکو، جنگل­های هیرکانی با اکثریت آرا به‌عنوان دومین اثر بزرگ طبیعی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این جنگل­ها دارای تنوع‌زیستی غنی‌­اند: شامل ۲۹۶ گونه پرنده، ۹۸ گونه پستاندار، ۶۷ گونه ماهی و ۲۹ گونه خزنده. همچنین، زیستگاه حدود ۱۵۰ گونه­ اندمیک درختی و بوته‌­ای مانند شمشاد و انجیلی هستند. از پرندگان ساکن در این اکوسیستم می‌­توان به گنجشک‌سانان، سار، دارکوب، اردک نوک‌پهن، قرقاول خزری، کبک، بلدرچین، کبوتر جنگلی و شاهین اشاره کرد. در میان پستانداران نیز مرال، شوکا، گرگ، گراز، خرس قهوه­ای، روباه، شغال، سمور و تشی از گونه‌های شاخص‌­اند. گونه‌­های درختی معروف جنگل­های هیرکانی نیز شامل راش، بلوط، توسکا، نارون، زبان‌­گنجشک و شمشاد است. قدمت دقیق جنگل­های هیرکانی مشخص نیست، اما براساس نظر متخصصان، سابقه­ حضور این میراث ارزشمند به بیش از ۴۰ میلیون سال پیش بازمی­گردد. جنگل­های هیرکانی بازمانده­ دوره­ سوم زمین‌­شناسی (نوزیستی یا سنوزوئیک) به ­شمار می‌آیند و در حوزه‌­­های باستا‌ن‌­شناسی و گیاهشناسی، همچون موزه­­ای طبیعی از فسیل­های زنده عمل می­کنند. اهمیت این میراث جهانی ثبت­‌شده در یونسکو به‌دلیل قدمت، نقش آن در تأمین اکسیژن، ذخیره­ آب فراوان، حفاظت از خاک و جلوگیری از وقوع سیلاب­ها است.
با وجود این ارزش­ها، جنگل­های هیرکانی از سودجویی برخی افراد در امان نمانده‌اند. اخیراً عملیات عمرانی و جاده‌­­کشی در محدوده­ شهر شفت استان گیلان بدون دریافت مجوز از سازمان حفاظت محیط‌زیست، بحث‌برانگیز شده است. احداث جاده­ شبانه در منطقه­ حفاظت‌شده گشت­‌رودخان-سیاه­مزگی تا دایله‌سر موضوعی تازه نیست. از اوایل شهریورماه، بدون طی مراحل و اخذ مجوز از سازمان حفاظت محیط‌زیست، مسیر دایله‌سر تا خرم­کش به‌بهانه­ تسهیل تردد دامداران، با استفاده از ماشین‌آلات سنگین تسطیح شد. هرگونه فعالیت­ عمرانی در مناطق چهارگانه­ تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست ممنوع است، مگر در زون­های تعریف‌شده در طرح­های مدیریت مناطق که آن­هم صرفاً با نظارت و مجوز رسمی ممکن است. جاده­‌سازی غیرکارشناسی در این مناطق پیامدهای جبران‌ناپذیر زیست‌محیطی دارد:  از فرسایش خاک و نابودی پوشش گیاهی گرفته تا تهدید گونه­های ارزشمندی چون پلنگ، شوکا و مرال؛ همچنین افزایش شکار حیات‌وحش، قطع درختان جنگلی، افزایش ناپیوستگی زیستگاه­ها، تغییر الگوهای زهکشی طبیعی، قاچاق چوب، تصرف زمین­های ملی و گسترش ویلاسازی از دیگر نتایج آن است. یکی از دلایل تکرار جاده‌سازی­ در جنگل­های هیرکانی، انتقال گاز و برق به مناطق مرتفع جنگلی عنوان می­شود؛ درحالی­که وجود زون­های گسلی متعدد در استان­های شمالی، این اقدامات را از نظر فنی و زیست‌محیطی بسیار پرخطر کرده است. تخریب جنگل­های هیرکانی تنها به جاده‌سازی محدود نمی‌شود. رانش­های عمیق و مداوم زمین در مسیر جاده­های جنگلی و کوهستانی، توسعه­ معادن و عبور خطوط لوله­ آب، برق و گاز همگی تهدیدی جدی برای این زیستگاه­های ارزشمند به ­شمار می­‌آیند.
این رانش‌ها علاوه‌بر نابودی زیستگاه­ها، خسارات اقتصادی سنگینی نیز به‌دنبال دارند. اجرای طرح­های عمرانی در جنگل­های هیرکانی بدون هماهنگی با سازمان حفاظت محیط‌زیست، تخلف محسوب می‌شود و مشمول برخورد قانونی است. توجیه متخلفان مبنی‌بر خواست مردم برای دسترسی به مسیر­های ییلاقی و توسعه­ دامداری درحقیقت پوشش برای زمین‌خواری است. نقطه­‌عطف این ماجرا، ورود استانداری گیلان و پیگیری حقوقی در کنار شکایت رسمی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان است. با وجود دستور توقف فعالیت­ها، گزارش­ها حاکی از تداوم تخریب‌های شبانه در منطقه حفاظت‌شده­ گشت‌رودخان-سیاه­مزگی است؛ مسئله‌ای که پرسش­های فراوانی را برمی‌انگیزد. آیا زمان آن نرسیده که سازمان حفاظت محیط­‌زیست به وزارتخانه­ محیط‌زیست ارتقا یابد؟ چه عواملی زمینه‌ساز تداوم تخلفات‌اند؟ و آیا نباید جایگاه قوه­ قضائیه به بخشی دائمی از ساختار این سازمان تبدیل شود؟ نظارت و پایش مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست برعهده­ محیطبانانی است که با مشکلات فراوانی چون عدم تناسب وسعت مناطق با تعداد محیطبانان، عدم وجود تجهیزات به­روز و کافی، حقوق ناچیز، کار طاقت­‌فرسا، مشکلات ناشی از درگیری­های مسلحانه، عدم پرداخت حق بیمه روبه‌رو هستند. برای مقابله با تخلفات زیست‌محیطی باید اقداماتی نظیر صدور جرایم بازدارنده، اجرای قوانین الزام‌آور، تقویت سازمان محیط‌زیست، افزایش بودجه، جذب نیروهای متخصص، بهره­‌یری از فناوری­های نوین مانند تحلیل داده و هوش مصنوعی، پایش مستمر با پهپادها و تأمین تجهیزات مناسب از جمله وسایل نقلیه­ پشتیبانی انجام گیرد. تحقق این موارد می­‌تواند نقش اساسی در حفظ جنگل­های هیرکانی و جلوگیری از نابودی میراث طبیعی کشور ایفا کند.