تغییراقلیم و زیست‌پذیری شهری

براساس برخی نظرسنجی‌ها تصور عمده مردم از تغییراقلیم به مواردی مانند گرم‌شدن هوا برای آیندگان، آتش‌سوزی‌های گسترده، آب‌شدن یخ‌های قطبی و مشکلات محیط‌زیستی خلاصه می‌شود. عموم مردم باور دارند که تغییراقلیم به معضلاتی مربوط است که در آینده و شاید در دهه‌های بعدی به‌عنوان تهدیدی دور گریبانگر بشر خواهد شد و فعلاً با زندگی روزمره ارتباطی ندارد یا زندگی روزمره ما بر آن اثری نمی‌‌گذارد. هرچند این تصور نیز تحت‌تأثیر تحصیلات افراد، رسانه‌های در دسترس آنان و تجربیات شخصی متغیر است.

 به هر روی این تصورات سطحی‌انگارانه سبب می‌شود تغییراقلیم در رده اهمیت پایین‌تری نسبت به مسائل اقتصادی و سیاسی قرار گیرد. چه‌بسا عدم اطلاع‌رسانی و گزارش‌های نادرست، انکار تغییراقلیم و تئوری‌های توطئه نیز بر کم‌اهمیت جلوه‌دادن این ابرچالش تأثیر می‌گذارند. اما پیرامون این مسئله اجماعی علمی‌ وجود دارد که حقیقت پیچیده‌تر از این ماجراهاست؛ تهدید از آنچه ما می‌اندیشیم، به ما نزدیک‌تر است و فعلاً هیچ معجزه فناورانه‌ی واحدی وجود ندارد که به‌تنهایی مشکل را حل کند.

تغییراقلیم پیامدهای بسیاری را برای ساکنان کره زمین در پی خواهد داشت که در این میان تأثیرپذیری شهرهای مختلف جهان از این پیامدها غیرقابل‌انکار است. تغییراقلیم با تشدید پدیده‌های طبیعی و وقوع فرین(Extreme)، آثار ویرانگری بر شهرها در نقاط مختلف جهان تحمیل کرده است و خواهد کرد. شهرهای ساحلی مانند میامی‌ و شانگهای با خطر افزایش سطح آب دریاها و سیل و آبگرفتگی‌های مکرر مواجه‌اند. درحالی‌که کلانشهرهایی مانند دهلی و قاهره امواج گرمایی شدید و مهلک را تجربه و با کمبود منابع آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند. به‌علاوه، شهرهایی مانند ژنو در تعاقب ذوب سریع یخچال‌های طبیعی با تهدید منابع آبی بلندمدت خود مواجه‌اند. موارد ذکرشده مثال‌هایی از پیامدهای تغییراقلیم برای زیرساخت‌های اساسی کشورها است که در مدت نه‌چندان طولانی می‌تواند منجر به ناامنی غذایی، بی‌ثباتی سیاسی و بروز مشکلاتی برای سلامت و بهداشت عمومی‌ شود. هرچند که برخی از نقاط جهان به‌سبب ویژگی‌های اقلیمی‌ مانند غرب و جنوب‌غرب آسیا و شمال آفریقا در معرض تهدیدات بیشتری قرار می‌گیرند. به‌گونه‌ای‌که دمای برخی شهرها در این مناطق به‌طور مکرر از ۵۰ درجه سلسیوس عبور خواهد کرد. چه‌بسا بحران کم‌آبی و معضلات کشاورزی طوفان‌های گردوغبار و… به مسئله‌ای رایج در این مناطق بدل شود. شکل‌گیری پدیده جزیره گرمایی شهری به افزایش مصرف انرژی برای سرمایش، کاهش کیفیت زندگی به‌ویژه برای گروه‌های آسیب‌پذیر و افزایش هزینه‌ها منجر می‌شود. همه این مسائل به‌معنای آلودگی بیشتر هوا، اختلال در سیستم‌های حمل‌ونقل و… درنتیجه زندگی پرمشقت شهری خواهد بود. به بیان بهتر، تغییراقلیم همه شاخص‌های مرتبط با زیست‌پذیری شهری را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

زیست‌پذیری شهری به قابلیت یک شهر برای تأمین نیازهای اساسی و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان خود اشاره دارد، به‌گونه‌ای‌که محیطی سالم، عادلانه و پایدار برای همه فراهم کند. این مفهوم تنها به وجود امکانات اولیه مانند مسکن، آب پاک و حمل‌ونقل کارآمد محدود نمی‌شود، بلکه شاخص‌هایی چون دسترسی به فضاهای سبز، امنیت، مشارکت اجتماعی، سلامت عمومی، تحرک پیاده‌محور و تاب‌آوری در برابر بحران‌هایی مانند تغییراقلیم را نیز در بر می‌گیرد. یک شهر زیست‌پذیر، شهری است که نه‌تنها از نظر کالبدی کارآمد است، بلکه به رفاه عاطفی و اجتماعی شهروندان خود اهمیت می‌دهد و با توزیع عادلانه منابع و فرصت‌ها، زمینه را برای شکوفایی استعدادها و برخورداری از یک زندگی باکیفیت و پویا فراهم می‌سازد.

تغییراقلیم با تشدید تهدیدهای محیطی، بنیان‌های زیست‌پذیری شهری را به‌طور جدی تضعیف می‌کند. این پدیده با دامن‌زدن به امواج گرمایی کشنده، افزایش شدت سیلاب‌ها و طولانی‌تر کردن دوره‌های خشکسالی، نه‌تنها امنیت غذایی و دسترسی به آب آشامیدنی سالم را مختل می‌کند، بلکه سلامت عمومی‌ را مستقیماً تحت‌تأثیر قرار می‌دهد و بروز و شیوع بیماری‌ها را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر، تخریب زیرساخت‌های اساسی مانند حمل‌ونقل، مسکن و انرژی، هزینه‌های زندگی را سرسام‌آور و نابرابری‌های اجتماعی را عمیق‌تر می‌کند. در چنین شرایطی، فضاهای عمومی‌ و سبز که نفس‌گاه‌های شهری محسوب می‌شوند، تحت‌الشعاع توسعه‌های اضطراری و مخاطرات محیطی قرار می‌گیرند و تاب‌آوری اجتماعی کاهش می‌یابد. درنتیجه، تغییراقلیم شهرها را به سویی می‌راند که در آن تأمین ابتدایی‌ترین ملزومات یک زندگی باکیفیت به چالشی روزمره تبدیل می‌شود و پایداری بلندمدت جوامع شهری به خطر می‌افتد.

همه موارد ذکرشده ضرورت توجه به شاخص‌های زیست‌پذیری شهری در مواجهه با تغییراقلیم را عیان می‌سازد.

توجه به مواردی مانند سرمایه‌گذاری روی زیرساخت‌های ارتقای شبکه‌های آب‌وفاضلاب، ساخت دیوارهای ساحلی و سیستم‌های زهکشی هوشمند برای مقابله با سیل و افزایش بارندگی و همچنین، افزایش فضاهای سبز و نفوذپذیر با توسعه پارک‌ها، باغ‌های شهری و پشت‌بام‌های سبز برای کاهش اثر جزیره گرمایی، جذب سیلاب و بهبود کیفیت هوا و گذار سریع به انرژی‌های پاک با توسعه حمل‌ونقل عمومی‌ برقی، استفاده از انرژی خورشیدی و بهینه‌سازی مصرف انرژی در ساختمان‌ها برای کاهش انتشار کربن و تدوین برنامه‌های تاب‌آوری محلی و ایجاد سیستم‌های هشدار زودهنگام، برنامه‌ریزی برای مدیریت بحران و حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیر در برابر وقایع فرین توصیه می‌شود.

پیرامون ارتقای شاخص‌های زیست‌پذیری شهری در مواجهه با تغییراقلیم نقش دولت‌ها و شهروندان، مکمل یکدیگر هستند. مردم می‌توانند با تغییر سبک زندگی و بهینه کردن الگوی مصرف و مشارکت مدنی فعال و انتخاب مسئولان توانمند و حمایت از سیاست‌های سازگار با محیط‌زیست و مطالبه‌گری و دولت‌ها با اولویت بخشیدن به چالش‌های واقعی و ارزش‌بخشی صحیح به مفهوم توسعه، هم‌سو با توسعه پایدار و درک موارد بنیادین امنیت، بستر را برای تاب‌آوری در مقابل بحران اقلیمی‌ فراهم کنند.