وضعیت پایش حشرات در ایران چطور است؟ بین انواع گونه‌ها در پایش وجود دارد؟

در کشور ما، متأسفانه پایش حشرات تنها به آفات کشاورزی، برخی آفات شهری و حشرات ناقل بیماری یا مرتبط با بهداشت محدود می‌شود. اما در مورد حشرات گرده‌افشان یا حشراتی که به‌صورت طبیعی در طبیعت زندگی می‌کنند، هیچ‌گونه پایش منظمی انجام نمی‌شود. بااین‌حال، به‌صورت شخصی، من بیش از ۳۵ سال است که روی پروانه‌ها کار می‌کنم و می‌توانم بگویم به‌طور تقریبی پایش مستمری از جمعیت‌های آن انجام داده‌ام.

آیا شواهدی وجود دارد که نشان دهد تغییراقلیم بر زندگی حشرات تأثیر گذاشته یا پراکنش جغرافیایی آنها را تحت‌تاثیر خود قرار داده است؟

در کشور ما شاهد تغییرات قابل‌توجهی در پراکنش حشرات هستیم. برای مثال، زنبور کاغذی نارنجی (از خانواده وسپیده) که بومی مناطق جنوبی ایران است، در سال‌های اخیر در تهران مشاهده شده است. حدود سه سال است که این زنبور را در پارک پردیسان و مناطق شرق و غرب تهران می‌بینم. دلیل این جابه‌جایی ممکن است تغییراقلیم یا انتقال توسط انسان باشد، اما نکته مهم این است که این گونه گرمسیری توانسته در تهران دوام بیاورد و در شکاف‌های درختان و دیوارهای پارک پردیسان لانه‌سازی کند. همچنین، پروانه‌هایی که بومی مناطق جنوبی بودند، اکنون در تهران، حتی در فصل پاییز، دیده می‌شوند. این پروانه‌ها احتمالاً به‌واسطه جابه‌جایی گیاهان میزبان توسط پرندگان، باد یا عوامل دیگر به مناطق شمالی‌تر رسیده‌اند. در ۲۰ سال اخیر این گونه‌ها وارد تهران شده و به‌طور دائم مستقر شده‌اند.

تابه‌حال گزارشی از کشاورزان، دامداران و… درباره تغییری در رفتار و یا جمعیت حشرات دریافت کرده‌اید که بتوان آن را به تغییراقلیم نسبت داد؟

کشاورزان و دامداران به‌طور مستقیم به ما گزارش نمی‌دهند، اما به‌صورت غیرمستقیم، اطلاعاتی به سازمان‌هایی مانند حفظ نباتات و محیط‌زیست ارائه می‌کنند. برای مثال، آنها اعلام می‌کنند شاهد طغیان ملخ‌ها در منطقه‌شان هستند که نمونه بارزی از تأثیر تغییراقلیم و تغییرات اکوسیستمی است. بخشی از این تغییرات اکوسیستمی انسان‌ساخت است؛ فعالیت‌هایی مانند چرای بی‌رویه، تخریب محیط‌زیست و سم‌پاشی، به این موضوع دامن زده‌اند. البته، بخش دیگری از این تغییرات به عوامل اقلیمی مربوط می‌شود. بااین‌حال، نباید همه مشکلات را صرفاً به تغییراقلیم نسبت داد.

کدام گروه از حشرات بیشتر تحت‌تأثیر اقلیم قرار گرفته‌اند؟ و چرا؟

حشراتی که بیشترین تأثیر را از تغییراقلیم می‌پذیرند، معمولاً گونه‌هایی هستند که ارتباط مستقیمی با گیاهان، دمای هوا و چرخه‌های طبیعی دارند، به‌ویژه حشرات گرده‌افشان. این حشرات به تغییرات بارش بسیار حساس‌ هستند، زیرا گل‌هایی که ممکن است هر چندسال یک‌بار شکوفا شوند و گرده‌افشانی آنها توسط حشرات خاصی انجام شود، درصورت نبود بارش کافی ظاهر نمی‌شوند. درنتیجه، زادآوری این حشرات کاهش یافته و جمعیت آنها کم می‌شود. اگرچه این گونه‌ها، مانند پروانه‌هایی که من روی آنها کار می‌کنم، ممکن است منقرض نشوند، اما کاهش شدید جمعیتشان باعث می‌شود در برخی سال‌ها در مناطقی خاص به‌کل دیده نشوند یا تنها با جمعیتی بسیار محدود در سال‌های کم‌بارش مشاهده شوند.

می‌توان پیش‌بینی کرد که تغییراقلیم باعث بیماری‌های جدید بر اثر حشرات در ایران شوند؟

بله، دقیقاً. حشراتی که به‌عنوان آفات شناخته می‌شوند یا مشکلات بهداشتی ایجاد می‌کنند، ممکن است با تغییراقلیم مشکلاتی ایجاد کنند. برای مثال، پشه آئدس در جنوب ایران به‌خوبی خود را با شرایط اقلیمی سازگار کرده است. اگرچه جنوب کشور آب‌وهوای گرم و مرطوبی دارد، اما کاهش بارش و گرمای بیش‌ازحد باعث شده برخی حشرات، از جمله این پشه، در این مناطق بیشتر مستقر شوند. پشه‌ها به آب راکد برای تخم‌ریزی نیاز دارند و حتی درصورت نبود بارش، از آب موجود در منازل، فاضلاب‌ها و محیط‌های شهری استفاده می‌کنند. گرما و خشکی بیش‌ازحد، حضور پشه آئدس را در این مناطق تثبیت کرده است. همچنین، حشرات دیگری نیز احتمالاً وارد کشور شده‌اند یا در حال ورود هستند که هنوز گزارشی رسمی از آنها در دست نیست.

تغییراقلیم با تأثیرگذاری بر زندگی حشرات‌، چه تبعاتی روی زندگی سایر گونه‌ها خواهد داشت؟

هنگامی که اکوسیستم به‌درستی کار می‌کند و چرخه‌های اکولوژیکی پابرجا است و کار خودشان را انجام می‌دهند، گونه‌های مختلف در کنار یکدیگر زندگی و از هم تغذیه می‌کنند. اما با ناپدید شدن یا کاهش جمعیت برخی گونه‌ها به‌دلیل تغییراقلیم، این تعادل به‌هم می‌خورد. انقراض‌ها یا کاهش جدی جمعیت گونه‌ها، چه به‌صورت عمده و چه در مقیاس کوچک، اغلب نتیجه این تغییر هستند. در طول میلیون‌ها سال، زمین شاهد پنج انقراض بزرگ و هزاران انقراض کوچک‌تر بوده که عمدتاً پیش از ظهور انسان رخ داده‌اند. بااین‌حال، حضور انسان این تغییرات را شتاب بخشیده است. در حال حاضر، برخی گیاهان از اکوسیستم‌های طبیعی کشور حذف شده‌اند. با حذف این گیاهان، حشرات وابسته به آنها نیز از بین می‌روند و به‌دنبال آن، گونه‌هایی که به این حشرات وابسته‌اند، تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند. این روند به‌تدریج کل زنجیره غذایی را مختل می‌کند و منجر به حذف گونه‌ها می‌شود.

امنیت غذایی ما چطور تحت‌تأثیر تغییراقلیم قرار می‌گیرد؟ چه در بحث آفت‌ها و چه در بحث حذف برخی حشرات؟

تغییراقلیم تأثیر مستقیمی بر امنیت غذایی، به‌ویژه در بخش کشاورزی و باغداری، دارد. این تغییر باعث کاهش بارش و حذف بخش عمده‌ای از منابع آبی مورد استفاده برای آبیاری شده است. درنتیجه، وابستگی ما به برداشت آب‌های زیرزمینی، آب‌های عمیق و حتی آب‌های فسیلی افزایش یافته است. این روند به فرونشست زمین منجر می‌شود و بسیاری از اراضی کشاورزی را غیرقابل استفاده می‌کند. اگرچه تغییراقلیم در برخی مناطق ممکن است به افزایش بارش منجر شود، در کشور ما عمدتاً به کاهش بارش انجامیده است. کاهش بارش، برداشت بیش‌ازحد از آب‌های زیرزمینی را تشدید می‌کند و با فرونشست زمین، زمین‌های کشاورزی را از دست می‌دهیم. این موضوع یکی از تهدیدات جدی برای امنیت غذایی است.

و آیا می‌توان تمام این تغییرات را در ایران تابعی از تغییراقلیم دانست؟

خیر. نباید همه مشکلات را به گردن تغییراقلیم انداخت. یافتن یک مقصر خارجی آسان است، اما این تغییرات در سراسر جهان رخ می‌دهند. آنچه اهمیت دارد، یافتن راه‌های سازگاری و مقابله با این تغییرات است. سپردن خود به تغییراقلیم پیامدهای خوشایندی نخواهد داشت. در طول میلیون‌ها سال تکامل، تغییراقلیم همواره وجود داشته و به نابودی تمدن‌ها و ظهور تمدن‌های جدید منجر شده است. در ایران نیز دوره‌های یخچالی، یخبندان و عصرهای یخبندان کوچک باعث شده‌اند کشور چندین بار به بیابان کامل تبدیل شود. گرچه بیابانی شدن ممکن است سرنوشت اجتناب‌ناپذیر کشور به‌نظر برسد، اما میزان مقاومت ما در برابر این روند اهمیت دارد. رویکرد دولت‌ها، کشورها و مردم برای سازگاری با تغییراقلیم نقش کلیدی ایفا می‌کند. برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی و آب‌های عمیق، سفره‌های آبی را که میلیون‌ها سال پر بوده‌اند، تخلیه کرده و به فرونشست‌های عمیق زمین منجر شده است. این فرونشست‌ها باعث می‌شود این سفره‌ها در آینده نیز پر نشوند. درنتیجه، زمین‌های کشاورزی و اکوسیستم‌های طبیعی خود را از دست می‌دهیم. فرسایش شدید خاک، اکوسیستم‌های طبیعی را به‌شدت در معرض خطر و نابودی قرار داده است.