از گام‌های برداشته‌شده برای ثبت این کهن‌دارها بگویید.

 ثبت ملی کهن‌دارها با پیگیری و مشارکت مستمر ادارات محیط‌زیست و میراث فرهنگی نه‌فقط در استان البرز بلکه در کل کشور در حال انجام است. در حال حاضر ۴۰ درخت در استان البرز شناسایی شده. نوبت جلسه بررسی کهن‌دارهای البرز به‌زودی فرامی‌‌رسد. در همین راستا پروتکل مشخصی تهیه شده است که به‌صورت روش‌مند تمامی موارد به نوبت بررسی و ثبت خواهند شد.

از برنامه جامع کشوری گفتید. به‌طورکلی وضعیت شناسایی کهن‌دارها در ایران چگونه است؟

ما در کشور تا به امروز فراتر از ۲۰۰ اصله درخت کهنسال را شناسایی کرده‌ایم که به ۶۰ گونه متفاوت تعلق دارند‌. می‌توان گفت این تنوع در گونه‌های کهن‌دارهای ایران جایگاه کم‌نظیری در دنیا دارند.

از نظر شما کهن‌دار‌های البرز به‌ویژه درخت «اُرس شهرستانک» چه اهمیت ویژه‌ای دارند؟

البته بارزترین ویژگی جذاب یک کهن‌دار، قدمت آن است. اما به‌طور خاص ارس به‌دلیل شکل مخروطی ویژه و همیشه سبزبودن، زیبایی کم‌نظیری دارد. اما مهمترین ویژگی، بنیان ژنتیکی بسیار خوب آنهاست که آنها را در طی قرن‌ها از تنش‌های طبیعی مثل طوفان و برف سنگین و خشکسالی و سیل  حفظ کرده. ارس‌ها در سه گونه ماده، نر و نرماده در طبیعت یافت می‌شوند و مهمترین ویژگی ارس شهرستانک هم ماده بودن آن است. این درخت از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۹۹ تحت بررسی قرار داشته که پس از ۲۰ سال به بار نشست و باعث شد بتوانیم این میراث ژنتیکی قدرتمند را به تعداد خوبی تکثیر کنیم. 

جالب است بدانید امروزه علم تاریخ‌نگاری رویشی یا دندروکرونولوژی یکی از حیاتی‌ترین بخش‌های تحقیقات باستان‌شناسی و دیرینه‌شناسی‌ هستند و کهن‌دارها می‌توانند کلید گشایش معماهای تاریخی باشند. صد البته این موضوع درباره کهن‌دارهای البرز هم می‌تواند صادق باشد.

از نظر شما ارزشمندترین گونه‌های استان البرز چه گونه‌هایی هستند؟ و آیا هیچ‌کدام بوم‌زاد (اندمیک) منطقه یا کشور هستند؟

تمام گونه‌های گیاهی از بوته‌ها و درختچه‌ها تا درخت‌ها در کنار هم این اکوسیستم ارزشمند را تشکیل می‌دهند. نمی‌توان گفت کدام ارزشمندتر است. از نظر من شن، زالزالک و داغداغان به‌عنوان گونه‌های بوم‌زاد همان ارزشی را دارند که یک ارس و یا حتی یک بوته کلاه‌میرحسن یا خارشتر دارد. هرچند حفاظت و تکثیر برخی گونه‌ها آسان‌تر است و زیبایی و جذابیت برخی دیگر شاخص‌تر. 

امروز در دنیا در حوزه میراث طبیعی، دیدگاه روش‌های حفاظتی سخت مثل فنس‌کشی و نگهبانی در حال حذف و جایگزینی با حفاظت نرم توأم با مشارکت و فرهنگسازی جامعه محلی و گردشگران است. این درحالی‌است که ما هنوز نمونه‌هایی مثل فنس‌کشی سرو هرزویل را داریم که آلودگی بصری بسیار بالایی دارند و باعث بازاریابی معکوس در گردشگری منطقه شده. به‌نظر شما چه عواملی باعث این تفاوت رویکرد در کشور ما و سایر جوامع پیشرو گردشگری شده؟ 

مهمترین تفاوت، در آموزش پایه در مهدهای کودک و مدارس است که در کشور ما به آن پرداخته نشده. احترام به طبیعت و آموزش رفتارهای صحیح با آن باید از کودکی برای جامعه نهادینه شود. برنامه‌های جامع طبیعت‌گردی در مدارس می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد. آنجا است که کودک درک می‌کند یک بوته گون نیم‌متری گاهی با زحمت هفتادساله طبیعت به این قامت رسیده و نباید برای یک آتش کوچک و تفریح نیم‌ساعته قلع‌وقمع و سوزانده شود.

جدای از این، صداوسیما می‌تواند نقش بسیار پررنگی در اشاعه فرهنگ صحیح رفتار با طبیعت ایفا کند که البته احتیاج به تولید محتوای فاخر و مؤثر دارد.

به‌علاوه، نهادهای ذی‌ربط و یا حتی سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند با در نظر گرفتن مکان‌هایی برای آموزش عمومی در این زمینه اقدام‌های مؤثری انجام دهند. درنهایت، ما هم به‌عنوان جامعه علمی وظیفه نظارت بر کیفیت این آموزش‌ها را برعهده داریم.

آیا تجربه مشابهی در کشورهای پیشرو وجود دارد که بتوان از آن برای حفاظت و گردشگری طرح استان البرز الهام گرفت؟

 در کشورهای توسعه‌یافته به‌خصوص در ژاپن، چین و آمریکا به‌صورت گسترده روی کهن‌دارها تحقیق شده است که می‌توان از این تجارب استفاده کرد. البته بعضاً کشورها به‌واسطه حفظ ذخایر ژنتیکی ترجیح می‌دهند درباره جزئیات تحقیقاتشان اطلاعاتی منتشر نکنند.

پیام شما برای گردشگرانی که به دیدن درختان کهنسال خواهند رفت، چیست؟

باید از این درختان حفاظت شود. یادمان باشد نه‌تنها نباید در کنار آنها آتش درست کرد و به شاخ و برگ آنها آسیب رساند که حتی نباید تا پای درخت و یا حتی زیر تاج درخت ورود کرد؛ چراکه تردد انبوه مسافران و گردشگران در زیر سایه درخت می‌تواند سطح نفوذپذیری خاک و درنتیجه امکان جذب آب ریشه‌ها را تا حد زیادی کاهش دهد و خطر ایجاد کند و باید دانست گستردگی ریشه‌ها حتی تا سه برابر تاج درخت‌هاست. باید قدر وجود این موجودات زیبای باستانی را بدانیم.