الگویی برای تاب‌آوری مقصدهای گردشگری

در جهان امروز، صنعت گردشگری بیش از هر زمان دیگری، در معرض اثرات مستقیم و غیرمستقیم تغییراقلیم قرار گرفته است. تغییر در الگوهای بارش، افزایش دمای زمین، کاهش منابع آبی، سیلاب‌ها آتش‌سوزی‌های گسترده و تخریب اکوسیستم‌های طبیعی، پایداری این صنعت را در سراسر جهان با چالش‌های فزاینده مواجه کرده است.

 ایران نیز به‌عنوان کشوری با اقلیم متنوع اما شکننده و مازندران به‌عنوان نگین سبز گردشگری کشور، در معرض این تهدیدها قرار دارند. «اقلیم و گردشگری» وابستگی دوسویه و مخاطره‌آمیز دارند. گردشگری طبیعت‌محور ایران، درصد قابل‌توجهی از آن به اقلیم معتدل، منابع آبی، جنگل‌ها، سواحل، تالاب‌ها و مناظر طبیعی وابسته است. این وابستگی در استان مازندران شدت بیشتری دارد؛ تا جایی که مهم‌ترین مزیت‌های رقابتی گردشگری آن دریا و سواحل خزر، جنگل‌های هیرکانی، رودخانه‌ها، تالاب‌ها به‌ویژه تالاب میانکاله، فریدونکنار و محمودآباد و نیز آب‌و‌هوای چهارفصل و کوهستان‌های سرسبز است. اما امروز این منابع به‌شدت تحت فشار تغییراقلیم و بهره‌برداری بی‌رویه قرار گرفته‌اند. افت سطح آب رودخانه‌ها، خشک‌شدن تدریجی برخی تالاب‌ها، افزایش آتش‌سوزی در جنگل‌ها، فرسایش سواحل و پسروی آب دریا، تهدید پوشش گیاهی و جانوری، افزایش رطوبت و دمای هوا در تابستان و ناپایداری فصل‌های سفر از جمله آثار ملموس این بحران است. چنین روندی می‌تواند درصورت تداوم، جایگاه مازندران را به‌عنوان مقصد نخست گردشگری داخلی با مخاطره جدی مواجه کند.

دراین‌باره، چالش‌هایی کلیدی در «مدیریت گردشگری اقلیم‌پذیر» می‌تواند در عواملی چون نبود سیاست جامع اقلیم‌پذیر در گردشگری، وابستگی بالا به طبیعت شکننده و نبود تنوع در محصولات گردشگری، ضعف زیرساخت‌های مقاوم در برابر مخاطرات اقلیمی (سیل ،رانش، رطوبت، گرما)، افزایش هزینه‌های نگهداری تأسیسات گردشگری و ناپایداری اقتصادی بهره‌برداران، مهاجرت فصلی یا دائم ساکنان روستاهای گردشگرپذیر، به‌دلیل تغییرات محیط‌زیستی و تشدید رقابت بین گردشگری و سایر فعالیت‌های انسانی (ساخت‌وساز، کشاورزی و صنعت) بر سر منابع‌طبیعی با درک درست از «پیوند اقلیم و گردشگری» بروز پیدا کند. ضرورت دارد سیاست‌های کلان و اقدامات اجرایی در سطح ملی و استانی به‌سمت «مدیریت اقلیم‌پذیر گردشگری» سوق پیدا کند. راهبردهای پیشنهادی به شرح زیر  ارائه می‌شود: ۱. تدوین سند جامع گردشگری اقلیم‌پذیر در سطوح ملی و استانی با هدف تطبیق فعالیت‌های گردشگری با شرایط اقلیمی در حال تغییر با مشارکت وزارتخانه‌های گردشگری، محیط‌زیست، نیرو، جهادکشاورزی و نهادهای دانشگاهی ۲. توسعه زیرساخت‌های تاب‌آور و بومی‌سازی فناوری‌ها، بااستفاده از مصالح مقاوم در برابر رطوبت و گرما در تأسیسات گردشگری به‌ویژه هتل‌ها و مراکز اقامتی، همچنین بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر (خورشیدی و بادی) در تأسیسات ساحلی و جنگلی ۳. تنوع‌بخشی به محصولات گردشگری، با تمرکز بر گردشگری فرهنگی، مذهبی، سلامت و زمستانی در کنار طبیعت‌گردی، توسعه گردشگری کشاورزی و صنایع‌دستی با بهره‌گیری از ظرفیت روستاهای هدف و گردشگرپذیر و نیز معرفی جاذبه‌های کمترشناخته‌شده در نواحی غربی و شرقی و مناطق کوهستانی مازندران ۴. ارتقای «فرهنگ گردشگری اقلیم‌پذیر» با آموزش فعالان گردشگری و گردشگران درباره رفتار مسئولانه نسبت به محیط‌زیست، ایجاد کمپین‌های رسانه‌ای با هدف تشویق به سفرهای پایدار و نیز ایجاد الگوی «سفر کم‌کربن» برای کاهش مصرف انرژی و آب ۵. تقویت مدیریت منابع‌طبیعی در مناطق گردشگری، از طریق ممنوعیت بهره‌برداری بیش از ظرفیت از جنگل‌ها، رودخانه‌ها و سواحل، مرزبندی مناطق حفاظت‌شده و تعریف ظرفیت برد اکولوژیک در نقاط پرتردد و همچنین با زنده‌سازی تالاب‌ها، مهار ساخت‌وسازهای بی‌رویه در حریم منابع‌طبیعی ۶. مشارکت جوامع محلی در تصمیم‌سازی و بهره‌برداری اقلیم‌پذیر، با تشکیل شوراهای محلی گردشگری اقلیم‌محور در روستاها و نواحی هدف، حمایت مالی و فنی از کسب‌وکارهای بومی در ایجاد واحدهای اقلیم پایدار.

تغییراقلیم یک تهدید واقعی اما قابل‌ مدیریت است. اگر امروز با برنامه‌ریزی دقیق، شناخت علمی، مشارکت نهادها و هوشیاری عمومی به استقبال این چالش برویم، می‌توانیم آینده‌ای پایدار برای گردشگری کشور و استان‌هایی چون مازندران رقم بزنیم.

«مدیریت اقلیم‌پذیر گردشگری» نه‌فقط یک انتخاب، بلکه ضرورتی انکارناپذیر برای تاب‌آوری مقصدهای گردشگری ایران، خاصه استان مازندران که همواره مقصد اول سفر برای هموطنان از سراسر کشور در شرایط عادی و به‌طور فوق‌العاده در بحران‌ها از انواع مختلف آن است؛ به‌ویژه در این ایام که در عصر بحران‌های اقلیمی قرار گرفته‌ایم. به‌طور قطع، آینده این بخش به میزان اقدام‌های مسئولانه امروز ما بستگی دارد.