سازوکار بازگرداندن افغان‌ها

«نادر یاراحمدی»، رئیس مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور، روند مستمر بازگرداندن اتباع غیرمجاز را تشریح کرده و توضیح داده است که مهاجران از گذرگاه‌های مرزی دوغارون (خراسان‌رضوی)، میلک (سیستان‌وبلوچستان) و مرز خراسان‌جنوبی در حال بازگشت به کشور خود هستند و در روزهای اخیر بیشترین خروج از مرز دوغارون بوده است.

طبق گزارش ایسنا، یاراحمدی گفت: «از ۳۰ اسفند ۱۴۰۳ اعلام کردیم افرادی که غیرمجاز هستند، باید کشور ایران را ترک کنند و آنانی که برگه سرشماری‌شان از تاریخ ۳۰ اسفندماه باطل شده، باید تا ۱۵ تیرماه به کشورشان بازمی‌گشتند. دلیل تعیین این تاریخ این بود که فرزندان آنان بتوانند تحصیلشان را به پایان برسانند و با خاطره خوش ایران را ترک کنند.»

طبق توضیح او، فقط در طول یک روز نزدیک ۲۹ هزار نفر از طریق مرز خراسان‌رضوی از کشور خارج شدند که این نقطه اوج خروج اتباع بود، اما روز سه‌شنبه (دیروز) این رقم به ۱۳ هزار کاهش یافته است. یاراحمدی همچنین اضافه کرد: «در آن سوی مرز مشکلاتی وجود دارد که برای کمک در جهت رفع آن اعلام آمادگی کرده‌ایم.»

او افزود کسانی که به‌دلیل وقایع اخیر و تقارن با ماه محرم موفق به خروج نشده‌اند و برای این کار اقدام نکرده‌اند، می‌توانند به دفاتر امور اتباع در سراسر کشور مراجعه کنند تا فرصتی مجدد برای خروج پیدا کنند و از طریق اردوگاه‌های بازگشت، به مرز اعزام شوند. به‌گفته یاراحمدی، همچنین با همکاری استانداران و مقامات افغانستان مشکلاتی نظیر حمل‌ونقل، سرپناه و تأمین غذا برای بازگشت‌کنندگان رفع شده است.

رئیس مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور تأکید کرد همه اتباع در اردوگاه‌ها تحت نظارت دقیق و دوربین‌های مداربسته هستند و درصورت هرگونه تخلف، امکان شکایت فراهم است: «اصلاً یک تخلف هم نباید رخ دهد، چون با کرامت انسانی طرف هستیم.»

او همچنین درباره برخی مشکلات اتباع افغانستانی در بازپس‌گیری پول از صاحب‌خانه، عنوان کرد: «بخش کنسولی سفارت و حقوقی ما آمادگی برای رفع مشکلات در این زمینه را دارد. اگر کسی نتوانسته حق خود را بگیرد، می‌تواند با دادن وکالت به سفارت و یا فرد امین، حق خود را بگیرد. توصیه کردیم در این چند ماه پول خود را دریافت کنند و اگر به هر علت نتوانسته‌اند موفق شوند، می‌توانند با گرفتن وکیل به‌صورت رایگان و بدون پرداخت مبلغی این کار را انجام دهند؛ چراکه این امر وظیفه بخش کنسولی است.»

یاراحمدی دلیل شدت‌گرفتن دستگیری اتباع غیرمجاز در روزهای پس از جنگ ۱۲روزه را افزایش ایست‌های بازرسی دانست که موجب شناسایی بیشتر آنها شده است و افزود: «اتباع مجاز که کارت اقامت خود را تمدید کرده‌اند، در کشور حاضر هستند. اما حتماً تغییراتی در نحوه اقامت خواهیم داشت و اشتغال را مبنا قرار خواهیم داد.»

او در بخش دیگری به این اشاره کرد که «در گذشته سالانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار تبعه غیرمجاز از کشور اخراج می‌شدند؛ اما این امر محسوس نبود و اکنون به‌دلیل پخش تصاویر اخراج اتباع غیرمجاز در شبکه‌های اجتماعی و حتی از سوی رسانه‌های معاند، این امر محسوس شده است».

زندگی زنان تحت قوانین سختگیرانه طالبان

در روزهای اخیر، رسانه‌های خارجی ابعاد انسانی و اجتماعی بازگشت اجباری افغان‌ها را برجسته کرده‌اند. به نوشته روزنامه انگلیسی «گاردین» در گزارشی با عنوان «ما را مثل زباله بیرون انداختند: شتاب ایران برای اخراج ۴ میلیون افغان پیش از ضرب‌الاجل»، هزاران زن تنهایی که به‌اجبار از ایران بازگردانده شده‌اند، تحت سرکوب شدید و فقر در سایه قوانین طالبان قرار خواهند گرفت.

براساس این گزارش، طالبان به اعمال نوعی آپارتاید جنسیتی در افغانستان متهم شده‌اند. «زنانی که به افغانستان بازمی‌گردند، ناچارند تحت قوانین سختگیرانه‌ای زندگی کنند که نمایش چهره، سخن گفتن یا حضور در فضای عمومی را برایشان ممنوع می‌کند و آنان را از بیشتر شغل‌ها و آموزش‌ها محروم می‌سازد. هر کس این قوانین را زیر پا بگذارد، با مجازات شلاق در ملأ عام روبه‌رو خواهد شد.»

در این گزارش آمده است: «تا همین اواخر، به‌ندرت پیش می‌آمد که زنان به‌اجبار از ایران بازگردانده شوند. معمولاً مردان، که اغلب کارگرانی بدون مدرک بودند، بیشتر در معرض بازداشت و اخراج قرار داشتند. اما مقام‌های مرزی افغانستان می‌گویند در ماه‌های اخیر تغییری در این روند رخ داده است؛ به‌طوری‌که تنها بین ماه‌های مارس تا مه امسال، دست‌کم صد زن تنها از یک گذرگاه مرزی در ولایت نیمروز، در جنوب کشور، اخراج شده‌اند.»

نویسنده گاردین ادامه می‌دهد: «با رسیدن دما به ۵۲ درجه‌ سانتی‌گراد، مقام‌های محلی می‌گویند شماری از افراد در جریان عبورهای اجباری جان خود را از دست داده‌اند. مقام‌های مرزی می‌گویند در دو هفته‌ گذشته دست‌کم ۱۳ جنازه به آن‌جا منتقل شده است؛ اما مشخص نیست که این افراد بر اثر گرما و تشنگی جان باخته‌اند یا در جریان حملات هوایی اسرائیل به ایران کشته شده‌اند.»

بازگشت مهاجران افغانستانی از ایران و پاکستان

خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داده است که طبق آمار سازمان ملل متحد، دست‌کم ۱.۲ میلیون افغان در سال جاری به‌اجبار از ایران و پاکستان بازگشته‌اند. این سازمان هشدار داده است بازگشت‌های گسترده می‌تواند وضعیت شکننده افغانستان را بیش‌ازپیش به‌هم بریزد.

کمیسر عالی پناهندگان سازمان ملل اعلام کرده است ایران در سال ۲۰۲۳ بیش از ۳۶۶ هزار افغان را که شامل پناهندگان و افرادی با وضعیت مشابه پناهندگی هستند، اخراج کرده است.

«عرفات جمال»، نماینده کمیساریای عالی سازمان ملل در کابل، می‌گوید: «خانواده‌های افغان بار دیگر از خانه و کاشانه‌شان جدا شده‌اند؛ با اندک وسایلی در دست، خسته و گرسنه و در هراس از آنچه در کشوری که بسیاری‌شان هرگز پا به آن نگذاشته‌اند، در انتظارشان است.»

او تأکید کرد زنان و دختران بیشتر نگرانند، زیرا از محدودیت‌های رفت‌وآمد و حقوق پایه‌ای مانند آموزش و اشتغال بیم دارند.

هم‌زمان، مقامات پاکستانی مهلت ۳۰ ژوئن را برای خروج حدود ۱.۳ میلیون افغان تعیین کرده‌اند. پاکستان می‌خواهد امسال در مجموع سه میلیون تبعه افغان را اخراج کند.

وعده طالبان برای عفو عمومی و کمک به بازگشتگان

در واکنش به این بازگشت‌های گسترده، طالبان که از سال ۲۰۲۱ به قدرت بازگشته، وعده عفو عمومی و کمک به بازگشت‌کنندگان داده است. «ملا محمد حسن آخوند»، نخست‌وزیر طالبان، در پیامی که در عید قربان منتشر شد، اعلام کرد: «همه افغان‌هایی که کشور را ترک کرده‌اند، آزادند به وطنشان بازگردند. هیچ‌کس به آنها آسیبی نخواهد رساند.»

همچنین، هیئتی از وزرای طالبان به ولایت هرات سفر کردند تا با افغان‌های بازگشته دیدار کنند و وعده دادند اقدامات فوری برای رسیدگی به نیازهای آنان انجام شود.

«احمدالله متقی»، رئیس اطلاعات و فرهنگ طالبان در هرات، به آسوشیتدپرس می‌گوید بازگشت‌کنندگان غذا، اسکان موقت و خدمات بهداشتی دریافت می‌کنند و به هر نفر ۲۰۰۰ افغانی (حدود ۲۸.۵۰ دلار) نقداً پرداخت می‌شود. آنها همچنین در اردوگاه‌هایی اسکان داده می‌شوند تا خانه‌های دائمشان آماده شود.

آینده حضور افغان‌ها در ایران

یاراحمدی، رئیس مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور، درباره آینده حضور افغان‌ها در ایران تأکید کرد: «چهار سال است در افغانستان جنگ نیست و باید شرایط حضور اتباع ساماندهی شود» و ادامه داد: «روزبه‌روز امکان کنترل بیشتری روی اتباع مجاز داریم و اولویت ما کسانی هستند که به‌صورت غیرقانونی وارد کشور شده‌اند و از امکاناتی استفاده می‌کنند که حق آنها نیست.» یاراحمدی پیش‌ازاین نیز گفته بود: «بسیاری از اتباع افغانستانی بدون سند هویتی وارد کشور ما شدند که این افراد بخش زیادی از مهاجران کشور ما را تشکیل می‌دهند و در حال حاضر تعداد اتباع افغانستانی در کشور شش میلیون و ۱۰۰ هزار نفر است.» او این‌بار به موضوع یارانه‌ها هم اشاره کرد و گفت حضور غیرقانونی اتباع می‌تواند مشکلات سیاسی و اجتماعی ایجاد کند و دولت به‌دنبال ساماندهی است. براساس گفته‌های او، در نیمه اول سال ۱۴۰۴ همه اتباع دارای برگه سرشماری‌ که دو میلیون و ۳۳ هزار نفر هستند، تعیین‌تکلیف می‌شوند و رقم اتباع ردمرزشده به مرز سه میلیون نفر نزدیک می‌شود.