مخازن امن برای آثار فرهنگی و تاریخی بسازیم

تجربه تلخ و آموزنده‌ای که در جریان جنگ ۱۲روزه داشتیم، به‌وضوح به ما یادآوری کرد که وجود مخازن امن، گاهی حتی از خودِ موزه‌ها و فضاهای نمایش آثار اهمیت بیشتری دارد. واقعیت این است که ما ممکن است در مقاطعی، امکان بهره‌برداری از موزه‌ها را از دست بدهیم، اما اگر مخازن امن و تجهیزشده در اختیار داشته باشیم، حداقل می‌توانیم از آسیب‌دیدن آثار ارزشمند جلوگیری کنیم. این مخازن می‌توانند پناهگاهی موقت برای اشیای فرهنگی و تاریخی در مواقع بحرانی باشند؛ به‌ویژه برای مردم و نهادهایی که آثار منقول باارزش، کتاب‌های خطی یا آثار هنری و تاریخی در اختیار دارند.

هدف از ایجاد چنین زیرساخت‌هایی، صرفاً حفاظت از آثار موزه‌ای نیست، بلکه فراهم آوردن بستری برای نگهداری اضطراری آثار در اختیار مردم و سایر نهادها است. تصور کنید در شرایط بحرانی، فردی که دارای نسخه‌ای نادر از یک کتاب یا اثری هنری است، بتواند آن را در محلی امن و تحت نظارت به امانت بگذارد تا پس از رفع بحران، آن را سالم تحویل بگیرد.

در اوایل دهه ۱۳۸۰، تلاش‌هایی برای ایجاد چنین مخازنی در برخی شهرها از جمله قزوین صورت گرفت و حتی در بعضی مناطق، پروژه‌ها به مرحله اجرا رسید. اما متأسفانه این روند متوقف شد و پیگیری لازم انجام نشد. اما زمان آن است که این طرح‌ها دوباره در اولویت پروژه‌های میراث‌فرهنگی قرار گیرند. ما نباید تنها به فکر یک مخزن امن برای مجموعه‌ای مانند سعدآباد باشیم؛ بلکه باید مخازنی متعدد در نقاط مختلف کشور ایجاد کنیم تا مردمی که در آن مناطق زندگی می‌کنند و آثار باارزش‌ در اختیار دارند، امکان استفاده از این ظرفیت‌ها را پیدا کنند.

نبود مخازن امن به تعداد کافی، یکی از نقاط ضعف جدی ما در حوزه حفاظت از میراث‌فرهنگی است. این کمبود نه‌فقط در مورد آثار موزه‌ای، بلکه برای آثار موجود در نهادهایی چون وزارت امور خارجه نیز مشکل‌ساز خواهد بود. درصورت بروز بحران، این نهادها کجا می‌توانند آثار خود را منتقل کنند؟

بنابراین، ضروری است نهادهای مسئول از جمله میراث‌فرهنگی، کتابخانه ملی، سازمان اسناد ملی و سایر نهادهای مرتبط، ظرفیت‌های خود را برای همکاری و هماهنگی در مواقع بحرانی تقویت کنند. شاید امروز برای آغاز این مسیر کمی دیر شده باشد، اما هنوز برای آمادگی در برابر بحران‌های آینده فرصت داریم. باید از جایی شروع کرد.

در کنار توسعه زیرساخت‌ها، مسئله همکاری و مشارکت میان نهادهای مختلف نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. این همکاری‌ها نباید صرفاً در زمان وقوع بحران شکل گیرد، بلکه باید از قبل برنامه‌ریزی، تمرین و نهادینه شود تا در مواقع ضروری، بدون اتلاف وقت و منابع، اقدامات لازم صورت گیرد. درنهایت، حفاظت از میراث‌فرهنگی تنها وظیفه یک نهاد خاص نیست، بلکه مسئولیتی جمعی و بین‌سازمانی است که نیازمند اراده، برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری هدفمند است.