روزهای آخر آذرماه بود که خبر مربوط به ارائه دو سکه تاریخی ایران از جنس نقره در حراج تخصصی سکه‌های باستانی در امریکا با نام «CNG» توسط سایت صدای میراث منتشر شد. پس از انتشار خبر، وزارت میراث‌فرهنگی اعلام کرد پرونده استرداد این دو اثر را به جریان انداخته است و از طریق مراجع قانونی مانع از چکش خوردن این سکه‌ها خواهد شد. چندروز بعد سایت حراج از تعداد بیشتری از سکه‌های باستانی ایرانی رونمایی کرد. سکه‌هایی که گفته می‌شد متعلق به محوطه‌های باستانی بیضا در استان فارس است و در حفاری‌های غیرمجازی که سال گذشته صورت گرفته بود، به‌دست آمده و از کشور خارج شده‌اند. درنهایت تنها چهار سکه -سکه چهار درهمی کمیاب فراهخامنشی وهبرز (فرمانروای ایالت پارس) سکه یک درهمی وهبرز، سکه زرین هرمز اول پادشاه ساسانی و سکه سیمین آزرمی‌دخت (دختر خسروپرویز)- در حراج دیروز نیویورک چکش خورد و سه سکه به فروش رسید و سکه سیمین آزرمی‌دخت فروخته نشد. 

فرصتی که از دست رفت

دیروز خبرگزاری ایلنا از فروش سه قطعه سکه باستانی ایران در حراج «CNG» نیویورک خبر داد. سکه‌هایی که معاونت میراث‌فرهنگی از تلاش برای استرداد آنها گفته بود و برخی مسئولان این معاونت از انجام مکاتبات با بخش حقوق بین‌الملل نهاد ریاست‌جمهوری گفتند. حتی گفته شد وکیل محلی در آمریکا هم برای این پرونده تعیین شده و پیگیر موضوع توقف حراج است. اما برگزارکنندگان حراج اسناد متقن و دقیقی درخواست کرده بودند که به‌طور مشخص نشان دهد این آثار در حفاری‌های غیرقانونی در ایران کشف شده و از کشور خارج شده‌اند. گویا این اسناد مورد قبول برگزارکنندگان حراج واقع نشده است که این سکه‌ها در حراج دیروز چکش خوردند. البته یکی از کارشناسان وزارت میراث‌فرهنگی در مورد عدم توفیق در این پرونده برخلاف پرونده آثاری مانند سردیس سرباز هخامنشی، به «پیام ما» گفت: «سکه‌ها موضوعشان متفاوت است، سکه در جایی ضرب می‌شود و ممکن است در نقاط مختلف دنیا کشف شود. مثلاً در حفاری‌های دانمارک چندسال پیش سکه‌های دوران اسلامی کشف کردند. این موضوع نشان‌دهنده وسعت ارتباطات تجاری است. به همین دلیل، برای اثبات اینکه سکه‌ها در ایران کشف شده است، نیاز به اسناد بسیار متقنی بود که فقط اسناد دقیق دو قطعه از این سکه‌ها در اختیار وزارت میراث‌فرهنگی بود و مابقی در حفاری غیرمجاز کشف شده و به‌شکل غیرقانونی خارج شده بودند و سندی برای اثبات اینکه در ایران کشف شده وجود نداشت.» 

«فاطمه داوری»، سخنگوی معاونت میراث‌فرهنگی، گفته بود: «وزارت میراث‌فرهنگی هنگام مواجه با این‌گونه فعالیت‌های مجرمانه و آگاهی از حراج آثار ایرانی در خارج از کشور اقدام به تشکیل پرونده و ارسال اطلاعات و مدارک مربوطه برای توقیف آثار در حراجی‌ها و در مرحله بعد اقدامات حقوقی برای استرداد آنها را انجام می‌دهد. باتوجه‌به اینکه این سکه‌ها به‌صورت غیرقانونی و قاچاق کشف و از کشور خارج شده است و بررسی‌های اولیه نشان‌دهنده اصالت این دو سکه و تعلق آن به یکی از محوطه‌های تاریخی در جنوب ایران است، موضوع قاچاق و حراج غیرقانونی این آثار توسط وزارت میراث‌فرهنگی بررسی و تلاش‌های لازم برای ممانعت از حراج و سپس استرداد آنها به کشور آغاز شده است.» اما با انجام این حراج مشخص شد وزارت میراث در نجات این آثار از چکش حراج ناکام ماند و هنوز مشخص نیست دلیل این ناکامی چه بوده و پیگیری و مکاتبات وزارت میراث‌فرهنگی با برگزارکنندگان حراج چقدر با جدیت دنبال شده است. 

از غارت تا حراج

یکی از سکه‌هایی که در این حراج چکش خوردند، سکه زرین هرمز اول از پادشاهان ساسانی بود که در سال‌های ۲۷۲ تا ۲۷۳ میلادی در ایران ضرب شده است. روی سکه نقش هرمز اول پادشاه ساسانی و پشت آن نقش یک آتشدان و محراب است که در دو سوی آن موبدان در حال نیایش هستند. حراج تخصصی سکه‌های باستانی نیویورک اعلام کرده بود این سکه بسیار کمیاب است و لقب «شاه شاهان ایرانیان» را دارند. این سکه با قیمت پایه ۶۵ هزار دلار در حراج «CNG» ارائه و درنهایت ۸۰ هزار دلار فروخته شد.

موفقیت و شکست در نجات آثار تاریخی از حراج

طبق قوانین بین‌المللی اگر اثری در یک حراجی عرضه شود که مالک آن نه یک شخص بلکه یک دولت باشد، از فروش آن جلوگیری می‌شود. برخی کشورها در وضع قوانین مربوط به میراث فرهنگی سختگیرانه‌تر عمل می‌کنند و از ورود اشیایی که وضعیت مالکیت حقوقی آنها شفاف نباشد، به کشورشان جلوگیری می‌کنند. آثار ممنوعه در سایت پلیس بین‌الملل (اینترپل) ثبت شده‌اند و کسانی که قصد خرید از حراجی‌های سراسر دنیا را دارند، با مراجعه به آن از وضعیت مالکیت و موارد حقوقی اثر اطمینان حاصل می‌کنند. ایران پس از سال‌ها هنوز اطلاعات مربوط به آثار تاریخی خود را در این سایت اضافه نکرده است. لیستی که با عنوان «لیست قرمز» شناخته می‌شود و هر کشور باید از اشیای منقول تاریخی خود تهیه و در اختیار پلیس اینترپل قرار دهد تا مانع جابه‌جایی یا فروش آن آثار تاریخی در سطح بین‌الملل شود.

سال‌هاست که اخبار مربوط به کشف آثار تاریخی ایران از زیر چکش حراجی‌ها منتشر می‌شود. برخی از این آثار از حراج نجات یافتند. از جمله گل‌مهرهای ساسانی که با پیگیری‌های وزارت امور خارجه و سازمان میراث‌فرهنگی وقت، از ایتالیا به ایران بازگشتند. آثار چغامیش و خوروین هم موفق شدند به ایران بازگردند. سردیس سرباز گارد جاویدان هخامنشی که قرار بود در یک حراجی در نیویورک چکش بخورد، اما با پیگیری‌های حقوقی سازمان میراث‌فرهنگی وقت حراج آن متوقف و به ایران مسترد شد، نیز جزو پرونده‌های موفق استرداد آثار بود. اما بودند آثاری که یا به‌دلیل کوتاهی میراث‌فرهنگی یا با این استدلال که مستندات حقوقی برای اثبات مالکیت دولت ایران یا خروج غیرقانونی‌شان از کشور وجود نداشت، چوب حراج خوردند و به آرشیوها و کلکسیون‌های خارج از ایران اضافه شدند.

از جمله آثاری که هرگز به ایران بازنگشتند، می‌توان به یک سنگ‌نگاره هخامنشی که به مبلغ ۵۸۰ هزار پوند در حراج کریستی لندن به فروش رفت، اشاره کرد. مورد بعدی، جام سیمین ایلامی متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد بود که نبود مستندات کافی برای اثبات مالکیت دولت ایران بر آن باعث شد سرنوشت دیگری در آلمان پیدا کند. حالا سه سکه باستانی هم به این فهرست اضافه شده است؛ سکه‌هایی که شاید با پیگیری جدی‌تر و بهره‌مندی از دانش کارشناسان زبده می‌توانستند به کشور بازگردند.