آب، برای هوا در سیستان

گردوغبار از پدیده‌هایی است که این سال‌ها میهمان ناخواندهٔ بسیاری از مناطق کشور شده است و هرساله استان‌های بیشتری را درگیر‌‌ می‌کند. تأثیرات اقتصادی این پدیده با اثر بر شبکهٔ برق و حمل‌ونقل کشور غیرقابل‌انکار است. غبارها بسته به شدت و اندازهٔ ذرات اثرات ناخوشایند و گاه غیرقابل‌جبران گوارشی، تنفسی، چشمی و حتی قلبی و عروقی را نیز باعث‌‌ می‌شوند. وزش بادهای شدید و فرسایش بادی حاصل از آن اکنون نه‌تنها به اصلی‌ترین مانع توسعه در سیستان تبدیل شده است بلکه بزرگترین تهدید حیات زیستی در آن منطقه نیز به‌حساب‌‌ می‌آید. 

به‌طوری‌که در برخی سال‌های اخیر نام زابل را با القاب شرم‌آوری چون آلوده‌ترین شهر جهان قرین ساخته است. در چنین شرایطی رغبت برای سرمایه‌گذاری صنعتی و توسعهٔ زیرساخت‌ها کم‌‌ می‌شود و حتی جنبه‌‌های دیگر پیشرفت چون گردشگری و صنایع‌دستی نیز تحت‌الشعاع قرار‌‌ می‌گیرد. مهمترین خاستگاه گردوغبار در شرق کشور در رتبهٔ نخست بستر خشکیدهٔ تالاب هامون و در اولویت‌‌های بعدی اراضی زراعی و خاک فرسایش‌پذیر و بدون دفاع سطح دشت سیستان است. 

مداخلات سال‌های گذشته در بخش‌‌های فرامرزی حوضهٔ آبریز هامون و محرومیت این تالاب بین‌المللی باعث شده است این عرصه که در سازمان جهانی یونسکو به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره به ثبت رسیده، به‌عنوان یکی از کانون‌های گردو‌غبار جنوب‌غرب آسیا مطرح باشد. لذا آبرسانی و مدیریت آب برای مهار ریزگردهای حاصل از بستر نیم‌میلیون هکتاری هامون‌ها به دغدغهٔ جدی فعالان محیط‌زیست تبدیل شده بود. خوشبختانه امسال علی‌رغم مهار آب در سرآب حوضه، به مدد بارش‌های غیرقابل‌کنترل در افغانستان اینک بخش‌‌های کوچکی از تالاب را آب فراگرفته و امید است با افزایش میزان آب در این‌سوی مرز و البته تفاهم و مسئولیت‌شناسی دستگاه‌های ذی‌ربط، آبرسانی به نقاط برداشت گردوغبار که معمولاً به‌صورت طبیعی در مسیر جریان آب نیستند، صورت گیرد. 

دیگر منابع تغذیه‌کنندهٔ گردوغبار اراضی کشاورزی ازکشت‌مانده و بایر منطقه است که امید چندانی برای زیر کشت رفتن -حداقل در سال جاری- برایشان متصور نیست و امکان آبرسانی عادلانه به همهٔ ذی‌نفعان نیز فراهم نیست. اما اینک مقداری آب در رودخانهٔ سیستان جاری شده و کانال‌های تغذیه‌کنندهٔ چاه‌نیمه‌ها (به‌عنوان مخازن آب شرب) در حداکثر گنجایش و توان فنی در حال انتقال آب هستند. بنابراین، بودجه‌بندی عالمانهٔ آب جاری فعلی رودخانه‌ها با توجه به نیازهای منطقه خواسته‌ای مهم و قابل‌توجه است. به‌نظر‌‌ می‌رسد فوری‌ترین و ضروری‌ترین اولویت در توزیع آب در سیستان آبرسانی به بستر خشکیدهٔ رودخانه‌ها و نهرهایی است که شیرهٔ جانشان به‌وسیلهٔ توسعهٔ بی‌ضابطهٔ چاهک‌‌های کشاورزی کشیده شده است. 

پوشش گیاهی رو به زوال حاشیهٔ نهرها در انتظار رفع عطش چندساله است. دیری نخواهد پایید که تابستان از راه برسد و خشک شدن پوشش گیاهی با وقوع طوفان ریزگرد مجدداً شرایط آخرالزمانی را بر دشت سیستان حاکم کند. بعد از جاری شدن آب در خشک‌رودها، اولویت با پوشش پایای دشت اعم از باغات، جنگل‌‌های دست‌کاشت، بیشه‌زارهای طبیعی و کانون‌‌های بحرانی فرسایش بادی است که تثبیت آن ضامن تداوم حیات و سلامتی در منطقه خواهد بود. در شرایط فعلی ایجاد انتظار و زیاده‌خواهی برای انجام کشت حداقلی و بی‌ثمر تابستانه یا ممانعت و تعلل در توزیع گستردهٔ آب در مناطق فرسایش‌پذیر سطح دشت، اشتباهی جبران‌ناپذیر خواهد بود که باید از آن احتراز کرد.