زیبایی این هنر در تکرار منظم قطعات هندسی برش‌خوردهٔ چوب که گاهی با شیشه‌های رنگی نیز درآمیخته می‌شود، دیده می‌شود. هرچه این گره‌ها یا همان برش‌های چوب ظریف‌تر باشند، از نظر هنری باارزش‌تر است. در بناهای مذهبی، کاخ‌ها و سراها، جلوه‌هایی از این هنر سنتی برایمان به یادگار مانده‌ است.

گره‌ها چگونه کنار هم چیده می‌شود؟

برای ساخت وسیله‌ای با هنر گره‌چینی، هنرمند اول گره موردنظر را با توجه به اندازهٔ کار طراحی و ترسیم می‌کند. در مرحلهٔ بعد از قسمت‌های موردنیاز گره رسم‌شده، الگو یا قالب‌برداری می‌شود و چهارچوب یا کارگاه در اندازهٔ موردنظر ساخته می‌شود. سپس گره‌ها که از اتصال کوچک چوب هستند، به‌صورت زبانه‌ای به یکدیگر قفل می‌شوند. در هنر گره‌چینی برای اتصال قطعات از میخ و چسب استفاده نمی‌شود و فقط به کمک زبانه و ضربه، قطعاتی که سوهان کشیده شده‌اند، درون هم قرار می‌گیرند. اثر گره‌چینی در پایان پرداخت می‌شود. برای گره‌چینی از تکه‌های چوب به رنگ خام استفاده می‌شود و هیچ رنگی به آن اضافه نمی‌شود.

هفت نوع گره

اجزای گره هم شامل آلت و لقط است. واحد کار در گره، آلت نامیده می‌شود که همان خط مرزی اطراف لقط‌هاست. لقط هم به شکل‌های مختلف گره گفته می‌شود که از خط‌های مستقیم و براساس قاعده‌ای منظم به شکل‌های هندسی درآمده و در یک قاب یا زمینه محدود شده است. لقط‌ها می‌توانند ساخته‌شده از چوب یا شیشه باشند. انواع گره شامل هفت نوع تند، کند، شل، تند و شل، کند و شل، پیلی و درودگری است که هریک از آنها طرح و زمینه‌هایی بسیار دارند که از کنار هم قرار گرفتن چند نوع آلت به‌طور منظم و با قواعد گوناگون در زمینه‌های مختلف، شکل می‌گیرند.

 کاربرد هنر گره‌چینی

اشیایی که با هنر گره‌چینی ساخته می‌شوند، معمولاً شامل در، پنجره، نور گیر، منبر، نرده، میز، قسمت‌هایی از صندلی، سر در، قاب‌، جدا کننده (پارتیشن) و مواردی از این دست است. اکثر آثار گره‌چینی به‌صورت مسطح مشاهده می‌شوند و از طرح‌ها و نقوش هندسی به‌ویژه گره‌ها و همچنین طرح‌هایی با خطوط منحنی برخوردارند. ارسی یا پنجرهٔ ارسی نیز نوعی پنجرهٔ ساخته‌شده با شیشه‌های رنگی و گره است؛ پنجره‌هایی که در زمان زند و قاجار بیشترین استفاده و از نظر جنبه‌های هنری اهمیت بالایی داشتند.

ابزار هنر گره‌چینی

برای این هنر از گونه‌های مختلف چوب با استحکام مناسب مانند چنار، عناب، گردو، ملچ، گلابی، راش، آزاد و مشابه آن استفاده می‌‎شود. بهترین مادهٔ اولیهٔ ساخت گره‌چینی که مورد توافق استادکاران چوب است، درخت چنار است؛ زیرا بافتی منسجم و مقاومت بالایی دارد. البته از چوب نارنج، گلابی، گردو، عناب و از چوب درخت‌های جنگلی ایران، از نوع آزاد و راش نیز برای ساخت گره‌چینی استفاده می‌شود. هنرمندان هر استان و شهری از چوب بومی منطقهٔ خود به‌عنوان مصالح گره‌چینی استفاده می‌کردند، مثلاً در اصفهان، کاشان و یزد بیشتر از چوب چنار استفاده می‌شد و در استان مرکزی استفاده از چوب گردو. برای استفاده از انواع چوب در گره‌چینی باید چوب‌ها را در مدت زمان پنج تا شش سال در انبار نگه‌داشت تا کاملاً خشک شود. بعد از اینکه چوب خشک شد، آن را در ابعاد مورد نظر برش داد. ازآنجاکه هنر گره‌چینی با چوب سروکار دارد، ابزار خاصی هم می‌خواهد. ابزارهای اندازه‌گیری شامل پرگار، خط‌کش، نقاله، ابزارهای برش شامل انواع اره، ابزارهای پرداخت شامل انواع سوهان، ابزارهای سوراخ‌کاری شامل انواع مته و درفش، ابزارهای تراش شامل انواع رنده و مغار و ابزارهایی مانند چکش پلاستیکی، گیرهٔ دستی برای هنر گره‌چینی لازم است.

تاریخچهٔ گره‌چینی

گره‌چینی چوب از هنرهای ظریفی است که از اوایل دورهٔ اسلامی در ایران رایج بوده است و برخی پژوهشگران احتمال داده‌اند استفاده از این هنر از دوران خلفای عباسی آغاز و در قرن ششم تا هشتم هجری قمری در مصر و سوریه متداول شد و از همان زمان به ایران رسید. براساس شواهد و آثار موجود پیشینهٔ هنر گره‌چینی در معماری ایران به دورهٔ سلجوقی و صفوی بازمی‌گردد. از این سبک کار معمولاً در ساخت در‌های اماکن مقدس، مقبره‌ها و منبرها استفاده می‌شد.

 نمونه‌های دیدنی گره‌چینی چوب

هنرمندان خاستگاه هنر گره‌چینی چوب را همدان می‌دانند. بااین‌حال در روزگار اوج این هنر که دوران صفوی بود، هنرمندان شهرهای دیگر نیز دست به خلق آثار ماندگاری با این هنر زدند. از بهترین نمونه‌های هنر گره‌چینی چوب می‌توان عمارت چهلستون، هشت‌بهشت و خانه‌های تاریخی نظیر خانهٔ اعلم، شیخ‌الاسلام، سوکیاس در اصفهان و تعدادی از خانه‌های تاریخی کاشان همچون خانهٔ طباطبایی‌ها، خانهٔ عباسیان، خانهٔ بروجردی‌ها و تعدادی دیگر از این انواع خانه‌ها در یزد و مسجد نصیرالملک شیراز را نام برد. این هنر هندسی نقوش سال ۱۴۰۰ در شهرستان بروجرد تحت‌عنوان «مهارت و فنون گره‌چینی چوب بروجرد» در فهرست آثار ملی ناملموس به ثبت رسید. منبر چوبی مسجد جامع بروجرد متعلق به قرن یازدهم هجری و در امامزاده جعفر(ع) بروجرد به‌قدمت عهد صفوی، ارسی‌های خانهٔ حاتمی با قدمت دورهٔ زندیه هم از آثار هنری دیدنی گره‌چینی چوبی است.