|پیام ما| شناخت گذشته بیش از هر زمان دیگری با کمک ابزارهای آینده ممکن شده است. هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین، دیگر فقط ابزارهای تخصصی برای حوزه‌های خاص نیستند؛ آنها سال‌هاست که به کمک تاریخ و میراث فرهنگی آمده‌اند. از ربات‌های راهنمای موزه گرفته تا الگوریتم‌هایی که کیفیت کاوش‌های باستان‌شناسی را دگرگون کرده‌اند، از آرشیوهای دیجیتال گرفته تا تکنیک‌های مستندسازی و رمزگشایی داده‌های تاریخی، همه در خدمت حفظ، معرفی و بازآفرینی میراث فرهنگی هستند. اما در کشوری چون ایران، با گنجینه‌ای غنی از تاریخ و تمدن، نه‌تنها بهره‌ای از این فناوری‌ها گرفته نمی‌شود که حتی ابتدایی‌ترین اصول حفاظت و معرفی آثار تاریخی نیز نادیده گرفته می‌شود. روز جهانی محوطه‌ها و بناهای تاریخی، بهانه‌ای‌ست برای مرور وضعیت میراث فرهنگی در جهانی که به‌سرعت در حال تحول است؛ جهانی که از ابزارهای نوین برای شناخت بهتر ریشه‌ها و روایت دقیق‌تر گذشته‌اش بهره می‌برد. نگاه به وضعیت امروز میراث فرهنگی ایران، تصویری نگران‌کننده ترسیم می‌کند: فرونشست زمین، آرام و بی‌صدا، آثار ارزشمند تاریخی را تهدید می‌کند؛ بسیاری از بناها و محوطه‌های تاریخی زیر سایه‌ بی‌توجهی و نبود برنامه‌های اصولی، روزبه‌روز فرسوده‌تر می‌شوند. نبود ساختارهای مشخص برای مستندسازی و اطلاع‌رسانی، نه‌تنها پژوهشگران و علاقه‌مندان را از دسترسی به اطلاعات پایه محروم کرده که راه معرفی و آشنایی بیشتر با میراث تاریخی برای عموم مردم را مسدود کرده است. نگاه‌های محدودکننده به داده‌هایی که می‌توانند بستری برای شناخت بهتر میراث باشند هم این شکاف را عمیق‌تر کرده است. فاصله‌ ما از استانداردهای جهانی، روزبه‌روز بیشتر می‌شود. درحالی‌که بسیاری از ابزارها در دسترس‌اند، اما آنچه جای خالی‌اش بیش از هر چیز احساس می‌شود، اراده‌ای جدی برای استفاده‌ درست از این ظرفیت‌ها در مسیر حفاظت، معرفی و آگاهی‌بخشی پیرامون میراث فرهنگی است.

|پیام ما| تعطیلی مدارس و ادارات استان‌های مختلف، در همین ابتدای سال باز هم تیتر اخبار شد. ورود طوفان گردوغبار از مرز عراق و عربستان، امروز بیست‌وششم فروردین‌ماه آسمان نیمه‌ جنوب و غرب کشور را نارنجی کرد. ریزگردهایی که از بیابان‌های خشک عربستان و عراق به ایران رسیده‌ بودند با کاهش کیفیت هوای چندین استان، هشدارها برای کاهش دید و افزایش آلاینده‌های هوا را جدی‌تر از همیشه کردند؛ به‌طوری‌که نگرانی‌ها درباره سلامت عمومی بار دیگر به اوج خود رسید. امروز نمایندگان مجلس شورای اسلامی با تصویب تقاضای تحقیق و تفحص از عملکرد سازمان حفاظت محیط‌زیست در مقابله با پدیده گردوغبار موافقت کردند. اقدامی که نایب‌رئیس فراکسیون محیط‌زیست مجلس درباره آن به «پیام ما» می‌گوید: «انتظار داشتیم سازمان محیط‌زیست در زمینه دیپلماسی محیط‌زیستی فعال‌تر عمل کند، چراکه بخشی از منشأ ریزگردها در کشورهای همسایه قرار دارد.»

باوجود موقعیت ویژه ایران برای بهره‌مندی از انرژی خورشیدی، بادی و انواع انرژی‌های پاک، سهم واقعی تجدیدپذیرها در تأمین برق کشور حدود ۰.۷ درصد است. دولت چهاردهم اکنون با افزایش ۵۳ درصدی قیمت خرید تضمینی برق خورشیدی در آغاز سال ۱۴۰۴، قصد دارد سرمایه‌گذاری در این بخش را ارتقا دهد و عقب‌ماندگی خود از برنامه هفتم توسعه را جبران کند، نرخ‌هایی که البته هنوز اختلاف فاحشی با نرخ معاملات حقیقی انجام‌شده در بورس اوراق بهادار دارند. این عقب‌ماندگی در شرایطی است که معاون برنامه‌ریزی و نوآوری ساتبا از افزایش ۲۰ هزار مگاواتی صدور پروانه جدید ساخت نیروگاه‌های تجدیدپذیر از ابتدای دولت خبر داده است پروانه‌هایی که فقط صادر شده‌اند و هنوز یک‌بیستم آنها هم عملیاتی نشده است.

در سومین هفته فروردین استان یزد یک هفته در گردوغبار فرورفت. گردوغباری که به‌گفته مدیرکل محیط‌زیست این استان امسال به‌دلیل خشکسالی زیاد و کم‌بارشی تشدید خواهد شد و البته تا پایان هفته هم میهمان یزد خواهد ماند. براساس‌ آنچه این مسئول اعلام می‌کند، کانون‌های مستعد گردوغبار و فرسایش بادی در این استان به‌طور متوسط در سال ۳۰۰ هزار تُن گردوغبار تولید می‌کنند. ضمن اینکه این استان که در مرکز کشور قرار دارد، همراه با بادهای شمالی از کویرهای سمنان، همراه با بادهای غربی از اطراف تالاب گاوخونی و یا سایر کانون‌های فرسایشی استان‌های همجوار هم میزبان گردوغباری می‌شود که حتی منشأ در خود استان ندارد. همچنین، بالغ‌بر ۶۰۰ هزار هکتار مساحت جاده‌های این استان شامل جاده‌های مزارع، معادن، برخی از روستاها و آبادی‌ها هم محدوده‌هایی هستند که تولید گردوغبار می‌کنند و با وزش باد این گردوغبارها جابه‌جا می‌شوند.

«بسیاری از همکاران حفاظتگر ما در این سال‌ها مهاجرت کردند یا تغییر شغل دادند، که این مسئله می‌تواند به از دست رفتن سرمایه‌های انسانی در ایران منجر شود و به‌تبع آن حفاظت و وضعیت طبیعت ایران از این شرایط متأثر خواهد شد.» این گفته «المیرا شعربافی» است که سابقه ۱۷ساله در کار حفاظت دارد. او «تداوم جو امنیتی بر فعالیت حفاظتگران، فقدان امنیت شغلی و مالی، نداشتن جایگاه تصمیم‌گیری برای فعالین محیط‌زیست و بی‌توجهی نسبت به فعالیت‌های تشکل‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد از سوی سازمان محیط‌زیست، نبود یک برنامه مدیریتی حفاظتی مشخص و هدفمند» را عاملی می‌داند که باعث شده است بسیاری از افرادی که از گذشته در این حوزه فعال بودند، از ادامه فعالیت در ایران ناامید شوند. به این گزاره‌ها اگر چالش زن بودن که محدودیت‌های بیشتری را ایجاب می‌کند، بیفزاییم، شرایط میدان حفاظت مشخص‌تر می‌شود. «دوستان بسیاری دارم که برای انجام پایان‌نامه مجبور بودند پدر یا برادر خود را همراه بیاورند و یا حتی مجوز ورود به منطقه و اقامت در پاسگاه محیطبانی به آنها داده نشد.»

نویسنده‌ای که سیاست، تاریخ و انسان را به هم گره زد

«او زندگی طولانی، پرماجرا و ثمربخشی داشت و آثارش همچنان زنده خواهند ماند». زندگی «ماریو بارگاس یوسا» شاید در همین چند کلمه خلاصه شود که فرزندانش در بیانیه‌ای اعلام کردند. بارگاس یوسا زندگی‌اش همچون یک رمان بود؛ پیچیده و پرنوسان. او با آثارش تاریخ و سیاست را به چالش کشید و تصویری عمیق از قدرت و شکست انسان‌ها ترسیم کرد. حالا ۸۹سالگی‌اش با مرگی به پایان رسیده که پیشتر درباره آن گفته بود: «دوست دارم مرگ در حالی مرا بیابد که در حال نوشتنم، مثل یک حادثه.»

«ما، جمعی از کشاورزان روستای کره‌سیاه ملامهدی بخش مرکزی بهبهان که در کنار پالایشگاه بیدبلند خلیج فارس مشغول کشت‌وکار هستیم، بدین وسیله اعتراض خود را نسبت به آسیب و کاهش محصول خرما، برنج و گندمزارها اعلام می‌داریم.» این بخشی از شکواییه اهالی روستاهای اطراف پالایشگاه بیدبلند است. آنها سال‌های قبل هم از وضعیت موجود شکایت داشتند و می‌گفتند آب چشمه مروارید که زمانی از بهترین‌ چشمه‌های بهبهان و محل تأمین آب شرب و کشاورزی روستاهای منطقه بوده، دیگر نه‌تنها برای شرب مناسب نیست که هیچ محصول آب‌بری از شر آلودگی‌هایش در امان نمانده است. شکایت چندسال قبل بی‌نتیجه ماند و هجدهم فروردین‌ماه شورای شهر بهبهان در نامه‌ای خطاب به دادستان کل کشور، ریاست سازمان حفاظت محیط‌زیست و ریاست سازمان بازرسی کل کشور از نگرانی اهالی این روستاها گفت.

نوروز ۱۴۰۴، سالی پرترافیک برای میراث فرهنگی ایران بود. نوروزی که مردم ترجیح دادند به‌جای دیدوبازدیدهای بعد از افطار در ماه رمضان، عیدانه خود را در سفر باشند. اما در کنار اشتیاق به سفرهای نوروزی، آسیب‌های بسیاری هم به اماکن تاریخی، طبیعی و محیط‌زیستی وارد شد که یکی از آنها موضوع خاک‌های رنگین جزیره هرمز بود. خطر برداشت غیرمجاز این خاک‌های رنگی تا جایی ادامه پیدا کرد که دلسوزان محیط‌زیست اقدام به راه‌اندازی کارزاری برای برگرداندن خاک هرمز، کردند تا شاید این خاک به خانه‌اش بازگردد و آرایش خاک سرخ در بهترین شرایط اصلاح شود. «احمد نادعلیان»، هنرمند سرشناس حوزه تجسمی که سال‌ها در زمینه فرهنگ‌سازی و خدمت به بومیان این منطقه فعالیت داشته، جزیره هرمز را «بهشت زمین‌شناسان» می‌داند و به «پیام ما» می‌گوید: «انگار عادت کردیم در دوره‌ای نگران حیات‌وحش و حیوان‌هایی مثل آهو و یوزپلنگ ایرانی باشیم و در روزگاری هم مثل امروز به یغما رفتن خاک هرمز را فریاد کنیم.»