در جهانی که بحران آب، تغییر اقلیم و تخریب زیست‌بوم‌ها هر روز ملموس‌تر می‌شود، تالاب‌ها آرام‌آرام از حاشیه به متن گفت‌وگوهای بین‌المللی راه یافته‌اند. سال ۲۰۲۵ نشان داد حفاظت از تالاب‌ها دیگر صرفاً یک دغدغه محیط‌زیستی نیست، بلکه به مسئله‌ای گره‌خورده با امنیت غذایی، معیشت جوامع محلی و آینده توسعه پایدار تبدیل شده است. مرور رویدادهای بین‌المللی این سال حاکی از آن است که آگاه‌سازی عمومی و مشارکت اجتماعی به محور اصلی سیاست‌گذاری جهانی در حوزه تالاب‌ها بدل شده‌اند.

صدای پارو خوردن قایق‌های چوبی در هورالعظیم، بوی نی‌های خیس در تالاب انزلی، باد شورِ برخاسته از بستر خشکیده دریاچه ارومیه و دستان ترک‌خورده زنانی که در هامون حصیر می‌بافند، تصاویری آشنا اما رو به محوشدن‌اند. تالاب‌ها و دریاچه‌ها فقط پهنه‌هایی آبی با پرندگان مهاجر و چشم‌اندازهای شاعرانه نیستند؛ برای میلیون‌ها نفر در ایران و سراسر جهان، تالاب «خانه»، «منبع معاش»، «پناهگاهی در برابر بحران‌ها» و بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت فرهنگی، تاریخی و اجتماعی است. بااین‌حال، سرنوشت مردم تالاب‌نشین اغلب در سایه تصمیم‌هایی رقم می‌خورد که کیلومترها دورتر از زیست آنان شکل گرفته است؛ تصمیم‌هایی که تالاب را نه به‌مثابه یک سیستم زنده، بلکه به‌عنوان منبعی برای بهره‌برداری کوتاه‌مدت یا زمینی بلااستفاده می‌نگرند. این یادداشت تلاشی است برای نگاهی تشریحی و تطبیقی به وضعیت مردم تالاب‌نشین ایران در مقایسه با تجربه‌های جهانی. هدف، صرفاً فهرست‌کردن تالاب‌ها یا مقایسه جغرافیاها نیست، بلکه نشان‌دادن این واقعیت است که شباهت‌های معیشتی، فرهنگی و زیست‌محیطی میان تالاب‌نشینان جهان بسیار عمیق است و تفاوت اصلی، در شیوه حکمرانی آب، طبیعت و مشارکت جوامع محلی نهفته است. ایران از نظر تنوع تالاب‌ها و پیشینه فرهنگی تالاب‌نشینی، چیزی کمتر از بسیاری از کشورهای دارای تجربه‌های موفق جهانی ندارد، اما در تبدیل این سرمایه طبیعی و انسانی به توسعه پایدار، با چالش‌های جدی مواجه است.

تالاب‌های ایران، از هورالعظیم و شادگان در جنوب‌غربی تا گاوخونی، انزلی و میانکاله، در دهه‌های اخیر به یکی از حساس‌ترین نقاط تلاقی توسعه صنعتی و بحران‌های زیست‌محیطی بدل شده‌اند. در این میان، شرکت‌های نفتی و پتروشیمی به‌عنوان بازیگران اصلی اقتصاد انرژی کشور، بیش از هر بخش دیگری در معرض پرسش‌های جدی درباره مسئولیت اجتماعی شرکتی (Corporate Social Responsibility – CSR) قرار دارند. آیا مسئولیت اجتماعی در صنعت نفت و پتروشیمی کشور صرفاً به مجموعه‌ای از اقدامات نمایشی و مقطعی تقلیل یافته، یا می‌تواند به ابزاری واقعی برای حفاظت از تالاب‌ها تبدیل شود؟

تالاب‌ها فقط پهنه‌هایی از آب نیستند که بر نقشه‌ها با رنگ آبی مشخص شوند؛ آن‌ها حافظه زنده سرزمین‌اند. جایی که آب، خاک، گیاه، جانور و انسان در تعادلی ظریف با هم هم‌زیستی می‌کنند و نظمی پایدار شکل می‌گیرد که قرن‌ها دوام می‌آورد. استان فارس، با پیشینه‌ای کهن در هم‌زیستی انسان و طبیعت، زمانی میزبان تالاب‌هایی بود که همچون قلب‌هایی تپنده در کالبد سرزمین می‌زدند. امروز اما این قلب‌ها یا از تپش ایستاده‌اند یا ضربان‌شان چنان ضعیف شده که تنها پژواکش در خاطره‌ها شنیده می‌شود.

تالاب‌ها فقط پهنه‌هایی از آب و نی‌زار نیستند؛ آن‌ها قلب تپنده تنوع زیستی، معیشت محلی و فرهنگ‌های ریشه‌دار در بسیاری از مناطق ایران‌اند. اما امروز، کاهش منابع آب، آلودگی و مدیریت ناپایدار، این اکوسیستم‌های حیاتی را به مرز فروپاشی کشانده است. علیرضا وهاب‌زاده، کارشناس و فعال محیط‌زیست، در گفت‌وگو با روزنامه «پیام ما» از پیامدهای زیست‌محیطی و اجتماعی زوال تالاب‌ها می‌گوید؛ از مهاجرت جوانان و فراموشی آیین‌ها و غذاهای بومی گرفته تا گردشگری بی‌ضابطه‌ای که به‌جای نجات تالاب‌ها، فشار بیشتری بر آن‌ها وارد کرده است. این گفت‌وگو نگاهی دارد به چالش‌ها و راهکارهای بهره‌برداری پایدار از تالاب‌ها؛ مسیری که می‌تواند هم به حفاظت از طبیعت کمک کند و هم به تداوم زندگی و فرهنگ جوامع تالابی.

تالاب‌ها فقط پهنه‌هایی آرام در حاشیه طبیعت نیستند؛ حیات آب، هوا، غذا و معیشت بسیاری از جوامع به آن‌ها گره خورده است. با این حال، تغییرات اقلیمی و تصمیم‌های نادرست انسانی، این اکوسیستم‌های حیاتی را به مرز فرسایش رسانده‌اند. لعبت زبردست، استاد دانشکده محیط‌زیست دانشگاه تهران، معتقد است تالاب‌ها ستون‌های پنهانی هستند که تعادل اقلیم، امنیت زیستی و زندگی روزمره مردم بر آن‌ها استوار است؛ ستون‌هایی که نادیده گرفتنشان، پیامدهایی فراتر از خشک شدن یک پهنه آبی دارد.