در سال‌های اخیر، پروژه‌های عمرانی و ساخت‌وسازهای کلان در ایران رشد چشمگیری داشته‌اند، اما این رشد و توسعه در بسیاری از موارد با تخریب و آسیب‌های جدی به بافت‌های تاریخی و میراث فرهنگی همراه بوده است. تخریب بناهای تاریخی در بسیاری از شهرهای کشور به یکی از بحران‌های جدی تبدیل شده است که درصورت بی‌توجهی به آن، هویت فرهنگی و تاریخی این مناطق به‌طور کامل از بین خواهد رفت. تهران، اصفهان، شیراز و دیگر شهرهای تاریخی کشور شاهد این آسیب‌ها بوده‌اند که به‌دلیل بی‌توجهی به مسائل حفاظتی، خسارت‌های جبران‌ناپذیری را بر میراث فرهنگی تحمیل کرده است. در این گزارش، باتوجه‌به اهمیت و فجایع حاصل از پروژه‌های عمرانی، به گفت‌وگو با سه کارشناس برجسته در این حوزه پرداخته‌ایم تا نظرات آنان را درباره وضعیت کنونی و آسیب‌های جدی که این پروژه‌ها به بافت‌های تاریخی وارد کرده‌اند، بررسی کنیم.

«مادرسو» ۱۹ مرداد ۱۳۸۰ پس از ۱۲ ساعت بارندگی شدید طغیان کرد و ۵۰۰ نفر را کشت تا یکی از مرگبارترین فجایع سیل را در ایران رقم بزند. سال بعد، ۴۶ نفر قربانی این طغیان شدند، در هر دو مورد جاده قرارگرفته در پارک ملی گلستان در بخش خراسان‌شمالی شسته شد و از بین رفت. آن سال‌ها اداره‌کل راه‌وترابری گلستان مجموعه اقداماتی را برای جلوگیری از وقوع سیل انجام داد تا تلفات انسانی و محیط‌زیست را کاهش دهد، پروژه‌هایی که جواب داد و باعث جلوگیری از وقوع فجایعی مشابه سال ۱۳۸۰ شد. بااین‌حال، همچنان سیل به‌‍دنبال بارندگی‌های شدید به جاده در این منطقه صدمه می‌زد و هزینه‌هایی را برای اداره‌کل راه خراسان‌شمالی به‌همراه داشت. برای جلوگیری از این خسارات‌، این روزها اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان خراسان‌شمالی در حال انجام پروژه‌ای در رودخانه مادرسو است تا آن را مهار کند. اقداماتی که به‌گفته «وحید خبرآبادی»، معاون فنی اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست گلستان، با وجود مخالفت این اداره در حال انجام است و‌ به محیط‌زیست منطقه صدمه می‌‌زند.

رئیس پیشین سازمان منابع‌طبیعی و آبخیزداری کشور عنوان کرده بود جنگل‌های زاگرس این قابلیت را دارند که سالانه نزدیک به یک‌هزار مترمکعب آب را در خاک جذب کنند. اگر اقدامات آبخیزداری به‌درستی رخ دهد، سالانه شش میلیارد مترمکعب آب در این خاک تزریق می‌شود و ۴۰ درصد آب کشور توسط جنگل‌های زاگرس تأمین خواهد شد و به‌صورت‌ چشمه بیرون خواهد آمد. جنگل‌های شمال قادرند سه میلیارد و ۶۰۰ میلیون مترمکعب آب را در خود ذخیره کنند و تولیدات کشاورزی بخشی از استان‌های شمالی از جمله گلستان، مازندران، خراسان‌شمالی، جنوب البرز و بخشی از تهران، زنجان، اردبیل و قزوین از این طریق تأمین می‌شود. درواقع، بیش از دوپنجم جمعیت ساکن در این خطه مدیون جنگل‌های زاگرس هستند، لذا باید به امنیت زیست‌محیطی آن بیشتر توجه شود. اگر سالانه ۵۰ میلیارد مترمکعب آب به مراتع این جنگل تزریق شود، ایران سه‌ساله می‌تواند بدهی آبی خود را به طبیعت برگرداند.

|پیام ما|آیا می‌توان هم‌زمان هم از طبیعت بهره برد و هم آن را برای آیندگان حفظ کرد؟ تالاب بیشه دالان در بروجرد، گنجینه‌ای ارزشمند از زیست‌بوم جنوب لرستان، پاسخ این سؤال است. اما این تالاب که روزگاری ۹۰۰ هکتار از زمین‌های این منطقه را به خود اختصاص می‌داد، اکنون به زیر ۴۰ هکتار کاهش یافته و در تصاویر ماهواره‌ای به‌سختی قابل تشخیص است. چرا چنین فاجعه‌ای رقم خورده و چه راهی برای نجات این گنجینه باقی مانده است؟

باوجوداینکه قانون صراحتاً بستر رودخانه‌ها را در مالکیت عمومی و غیرقابل‌واگذاری می‌داند، اما طی روزهای گذشته آگهی‌هایی در سایت دیوار از فروش زمین بستر و حریم رودخانه چهل بازه در خراسان رضوی حکایت دارد؛ رودخانه‌ای که عنوان پرآب‌ترین سرشاخه کشف‌رود را همراه دارد. این اتفاق در پی واگذاری ۵۲.۵ درصد از اراضی مورد ادعای ستاد فرمان اجرایی امام خمینی و سازمان اموال و املاک کوثر بنیاد شهید به یک شرکت خصوصی به نام «چهل بازه فلات توس» اتفاق افتاده است. زمین‌هایی که محل مناقشه بیش از دو دهه میان وزارت نیرو و این سازمان‌ها و ورثه یک شخص حقیقی بود که ادعا می‌شد با تصرف اموال او، زمین‌های رودخانه به مالکیت ستاد اجرایی فرمان امام درآمده است. حالا شرکت مدیریت آب منطقه‌ای خراسان رضوی در پیگیری «پیام ما» هیچ اطلاعاتی ارائه نمی‌دهد و مدیر روابط‌عمومی آن اعلام می‌کند هیچ شخصی در این اداره در مورد این رودخانه مصاحبه نخواهد کرد. در این میان اما به نظر می‌رسد چهل بازه در حال چهل‌تکه شدن برای ساخت‌وساز خانه‌های مسکونی است.

نامش را طرح توسعه «امامزاده یحیی (ع)» گذاشته‌اند، طرحی که برای اجرا کردنش باید چیزی حدود ۱۴۰ خانه در مساحتی حدود دو هزار و ۸۰۰ مترمربع را آن‌هم درست در وسط بافت تاریخی «عودلاجان» صاف کنند تا به تقلید از حرم حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) یا حرم حضرت شاهچراغ(ع) صحن و سرا داشته باشد و شبستانی بزرگتر. شواهد می‌گویند پیگیری‌ها مدت‌هاست آغاز شده است؛ صحبت‌ با تعدادی از مالکان خانه‌ها و مغازه‌هایی که در طرح قرار گرفته‌اند، صورت و مجریان طرح در مرحله چانه‌زنی برای خرید خانه‌ها هستند. هرچند قبل از مطرح شدن رسمی کار یکی-دو پلاک در محدوده امامزاده خریداری شده و خانه واجد ارزش «نشیبا» در ضلع شمالی امامزاده هم تخریب شده و اهالی محله امامزاده از تغییر کاربری آن به سرویس بهداشتی خبر می‌دهند!

به‌منظور دست‌یابی به جنگل‌های دایمیِ نزدیک به طبیعت، به دخالت‌های دیگری به‌غیراز دستورالعمل جنگل‌های کلاسیک نیاز است؛ دخالت‌هایی که بتوانند حتی محصول جنگل‌های کلاسیک را هم به‌تدریج به سمت‌وسوی جنگل‌های نزدیک به طبیعت سوق دهند و زمینه احیا سایر منابع جنگلی، به‌ویژه جنگل‌های تخریب شده را فراهم آورند

دادستان کل کشور گفت: دهداران و شوراهای روستا وظیفه دارند موارد مرتبط با تغییر کاربری اراضی زراعی و باغات را به مراجع ذیربط گزارش کنند و خودداری از ارائه گزارش در این خصوص جرم و قابل تعقیب است.