در کشوری که تاریخ و هویت فرهنگی آن به‌طور مستقیم با آثار باستانی و شواهد تاریخی پیوند خورده است، بی‌توجهی به میراث فرهنگی در پروژه‌های شهری همچنان یکی از بزرگترین فجایع مدیریتی به‌شمار می‌آید. درحالی‌که کشورهای پیشرفته دنیا به‌ویژه در حوزه باستان‌شناسی شهری، از این علوم به‌عنوان ابزاری برای حفظ هویت، جذب گردشگر و تقویت اقتصاد خود استفاده می‌کنند، ایران همچنان در مسیر توسعه شهری خود، بسیاری از آثار تاریخی و فرهنگی را قربانی پیشرفت‌های کوتاه‌مدت می‌کند. چنین بی‌توجهی‌هایی، نه‌تنها به تخریب هویت ملی می‌انجامد، بلکه فرصتی عظیم برای بهره‌برداری از این میراث ارزشمند را از دست می‌دهد. در اصفهان، که روزگاری پر از آثار تاریخی و فرهنگی بوده، پروژه‌هایی همچون مترو و میدان امام علی در چند سال اخیر به معضلی برای جامعه باستان‌شناسی و میراث فرهنگی تبدیل شده‌اند. در این پروژه‌ها، شواهد باستانی فراوانی از دست رفته‌اند؛ شواهدی که می‌توانستند نه‌تنها به شناخت و درک بهتر از تاریخ این شهر بیفزایند، بلکه به ابزاری برای حفظ و معرفی هویت اصفهان به جهانیان تبدیل شوند. اعتراضات جامعه باستان‌شناسی در برابر این پروژه‌ها، صدای فروخورده‌ای است که در مقابل فشارهای اقتصادی و سیاسی غالب می‌شود و به‌نظر می‌رسد هیچ‌گونه اراده‌ای برای تغییر نگرش‌ها و درک صحیح از اهمیت این آثار در میان تصمیم‌گیران وجود ندارد. در گفت‌وگویی با «علی شجاعی اصفهانی»، دکترای باستان‌شناسی دوران اسلامی و عضو هیئت‌علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان، به بررسی این فجایع و چالش‌های موجود در حفاظت از باستان‌شناسی شهری پرداخته‌ایم.

مسئولان شهر یزد می‌گویند که این شهر با اقدامات ایمن سازی صورت گرفته برای هدایت روان‌آبها، برای بارش‌های شدید آماده است ولی به رغم هدایت آبهای سطحی و روان‌آبهای ناشی از چنین بارش‌هایی، هنوز برای جمع آوری و ذخیره‌سازی این آبها برای استفاده در مواردی مانند آبیاری فضای سبز، برنامه‌ای ندارند.

طرح تفصیلی بافت پیرامون حرم شاهچراغ که با عنوان طرح ۵۷ هکتاری هم شناخته می‌شود، هفته گذشته و در سیزدهمین جلسه شورای‌عالی معماری و شهرسازی به تصویب رسید. هنوز جزئیات مربوط به این مصوبه منتشر نشده، اما وزارت میراث‌فرهنگی آن را دستاوردی در جهت حفظ بافت تاریخی شیراز می‌داند. برخی شنیده‌ها از حذف خط تخریبی که با نام «خط امیری» در سال‌های گذشته توسط پژوهشگاه میراث‌فرهنگی پیشنهاد شده بود، در این مصوبه خبر می‌دهند؛ خطی که براساس آن ۹۵ پلاک در بافت تاریخی شیراز تخریب می‌شد. گویا وزارت میراث‌فرهنگی خط تخریبی را که خود پیشنهاد داده و مشاور طرح با آن مخالف بود، حذف کرده است و آن را دستاوردی بزرگ جلوه می‌دهد که موجب حفظ بافت تاریخی می‌شود. تصویب این طرح که مسئولان آن را منجی بافت تاریخی شیراز می‌دانند، در شرایطی صورت گرفته که تخریب‌ها پس از ثبت این محدوده تاریخی در فهرست میراث ملی همچنان ادامه دارد و گودبرداری یک پروژه جدید در عرصه این اثر ثبت ملی مدتی است آغاز شده و در محدوده‌ای محصورشده در حال پیشروی است.

|پیام ما| بازنگری حرایم، بلای جدیدی است که بر بافت‌های تاریخی نازل شده است. بلایی که مدیرکل ثبت و حریم آثار تاریخی آن را کاری تخصصی و اصولی می‌داند و می‌گوید وزارت میراث‌فرهنگی ابایی از انجامش ندارد. اما به‌نظر می‌رسد آنچه در عمل اتفاق افتاده، توافقی است که میان وزارت میراث‌فرهنگی به‌عنوان متولی حفظ این بافت‌ها، با تخریب‌کنندگانی که پرچم توسعه نامتوازن شهری را به‌دست دارند، صورت گرفته است. سیاستی که از نخستین سفر استانی هیئت دولت سیزدهم به شیراز در دستورکار وزارت میراث‌فرهنگی قرار گرفت و در جلسه رأی اعتماد وزیر دولت چهاردهم بر آن صحه گذاشته و وعده آن به نمایندگان مجلس داده شد. حالا از گرگان تا سبزوار و از اصفهان تا همدان، خبرهای جدیدی از بازنگری حریم‌ها و کوچک‌سازی بافت‌های تاریخی می‌رسد. این موضوع در نشست اخیر «کافه کارزار» به‌عنوان محوری برای گردهمایی دغدغه‌مندان این حوزه انتخاب شد تا باتوجه‌به تشدید نگرانی‌ها در بافت‌ تاریخی شهرهای مختلف، مروری داشته باشند بر کنشگری اجتماعی که در سال‌های اخیر برای حفظ بافت‌های تاریخی صورت گرفته و در مواردی منجر به توقف تخریب و در مواردی باعث کند شدن روند تخریب‌ها شده است.

شهر اصفهان، با عنوان نصف جهان، همواره به‌واسطه آثار تاریخی منحصربه‌فرد خود، نه‌تنها در ایران بلکه در جهان شناخته‌شده است. میدان نقش‌جهان، مسجد جامع، پل‌های تاریخی و خانه‌های قدیمی که هریک روایتگر تاریخ و فرهنگ این سرزمین هستند، در محدوده بافت تاریخی این کلانشهر جای گرفته‌اند. این بافت تاریخی حدود ۱۵۰۰ هکتار از شهر اصفهان را در بر می‌گیرد و در طول دهه‌های گذشته، به عنوان قلب تپنده میراث فرهنگی این شهر شناخته می‌شده است. بااین‌حال، اخیراً خبرهایی مبنی‌بر بازنگری در محدوده بافت تاریخی اصفهان از سوی معاونت شهرسازی و معماری شهرداری اصفهان منتشر شده است. مسئولان شهری اعلام کرده‌اند مناطقی که «دیگر ارزش تاریخی ندارند»، از محدوده بافت خارج خواهند شد. این تصمیم که با هدف تسهیل در نوسازی بافت‌های فرسوده و رونق ساخت‌وساز مطرح شده، نگرانی‌هایی در بین کارشناسان میراث فرهنگی و فعالان این حوزه ایجاد کرده است.

در مقاطع مختلف سال اخباری مبنی‌بر واگذاری بناهای تاریخی از سوی صندوق احیا به سرمایه‌گذاران منتشر می‌شود، اما در میان این بناهای واگذارشده معدودند بناهایی که در زمان مشخص‌شده روند مرمت و احیا را طی کنند و مورد بهره‌برداری قرار بگیرند و بسیارند بناهایی که پس از برگزاری مزایده و واگذاری به سرمایه‌گذار به حال خود رها می‌شوند و سرنوشت نامعلومی پیدا می‌کنند. در چند هفته اخیر یکی از بناهای واگذارشده تهران عاقبت‌ به‌ خیر شد و با عبور از فرازو‌نشیب‌های فراوان بالاخره به مرحله بهره‌برداری رسید. «عمارت صدر اعظم» در خیابان ناصرخسرو یکی از بناهای ارزشمند تهران است که روایتگر بخشی از تاریخ تهران در عصر قاجار است. عمارتی متعلق به میرزا آقاخان نوری، صدراعظم ناصرالدین‌شاه که در بازی تاریخ به دست امام جمعه خوی رسید و به‌نام خانه امام جمعه شهرت پیدا کرد. حالا این بنا به‌عنوان مرکز ارائه صنایع‌دستی، انجام فعالیت‌های فرهنگی و واحد پذیرایی مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. اما عبور از این مسیر کار دشواری بوده که «نیما پرن‌فر» سرمایه‌گذار بنا در این گفت‌وگو در مورد آن توضیحاتی ارائه کرده است.

«نهضت بازنگری حرایم» که «صالحی امیری» در روز کسب رأی اعتماد قولش را به نمایندگان مجلس داده بود، با بازنگری حرایم و به‌معنای دقیق‌تر «کوچک‌سازی حرایم» در بافت‌های تاریخی سراسر کشور آغاز شده است. نخستین خبر از سفر وزیر به استان گلستان رسید و کوچک شدن بافت تاریخی گرگان، بعد خبر از سبزوار آمد و کوچک شدن ۷۷ هکتاری بافت تاریخی آن و زمزمه‌هایی هم درباره کوچک شدن بافت تاریخی اصفهان شنیده می‌شود، تمام این موارد درحالی‌است که مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی پاسخگوی سؤالات نیستند و کسی نمی‌داند شهر بعدی که قرار است حریم بافت تاریخی آن با «نهضت بازنگری حرایم» کوچکتر شود و در پی آن مجوز تخریب هکتاری بافت‌ تاریخی آن صادر شود، کدام شهر ایران است.

|پیام ما|بیستم آبان‌ماه بود که رسانه‌ها اطلاعات مربوط به طرح توسعه امامزاده یحیی را منتشر کردند. طرحی که براساس آن ۳۸ هکتار از محله تاریخی عودلاجان تخریب و به محدوده حرم امامزاده یحیی الحاق می‌شود. پس از انتشار این خبر، مسئولان وزارت میراث‌فرهنگی از جمله معاون میراث‌فرهنگی تهران از توقف این طرح خبر داد و پس از آن، وزیر میراث‌فرهنگی هفتم آذر در حاشیه جلسه هیئت دولت اعلام کرد: «رسماً اعتراض کردیم و با هرگونه تغییر در سازه بنا و محوطه امامزاده یحیی مخالف هستیم». به‌رغم این اظهارات، براساس شنیده‌ها طرح توسعه امامزاده یحیی در کمیسیون ماده ۵ و از سوی سازمان نوسازی شهرداری پشت درهای بسته در حال بررسی است.