۲۰ روز پس از کوچ عشایر، بیل‌های مکانیکی و تجهیزات معدنی از دهنه راهبری وارد کوه‌های لاله‌زار شدند؛ بزرگ‌ترین چمن‌زار پیوسته جنوب‌شرق کشور که سال‌ها محلی‌ها و مسئولان منطقه‌ای از معرفی آن خودداری می‌کردند تا بکر باقی بماند. حالا آن چمن‌های سرسبز و بکر زیر ماشین‌آلات اکتشافی رفته‌اند و بخشی از منبع آب لاله‌زار، بردسیر و کرمان و زیباترین محدوده گردشگری استان، برای یافتن رگه‌های مس و طلا کاوش می‌شود. چرا در چنین محدوده بکر گردشگری پروانه اکتشاف صادر شده است؟ این گزارش برای پاسخ به این سؤال، مراتب را از محیط‌زیست، شرکت آب‌منطقه‌ای و سازمان صمت جویا شده است. سازمان صمت یک هفته است که پاسخگو نبوده، اما یک منبع آگاه فاش کرده که مجوز بدون استعلام منابع‌طبیعی و آب‌منطقه‌ای صادر شده است. مردم محلی و طبیعت‌گردان کارزاری علیه تخریب به راه انداخته‌اند تا شاید صدای اعتراض‌ها بتواند جلوی نابودی این میراث طبیعی و گردشگری استان کرمان را بگیرد.

بارش کم‌سابقه عصر چهارشنبه (دوم مهر) در گرگان، خیابان‌های شهر را برای ساعاتی زیر آب برد، اما در همان زمان، جنگل‌های هیرکانی و پارک جنگلی النگدره باران را در آغوش کشیدند. هم‌زمان که شهر از این بارشِ بیش‌ از حد انتظار غافلگیر شده و گرفتار آبگرفتگی گسترده در معابر بود، در جنگل قطرات سنگین را آرام کردند و آب را به سفره‌های زیرزمینی سپردند. این تضاد، بار دیگر اهمیت بی‌بدیل جنگل‌ها در حفاظت از زندگی شهری را آشکار کرد.

ترکیب عواملی انسانی و محیط‌زیستی باعث شده است کابل نخستین پایتخت مدرن باشد که در خطر ازدست‌دادن منابع آب زیرزمینی قرار می‌گیرد. در نیم‌قرن گذشته، شهر کابل بیش‌ازاندازه سختی و تراژدی را تحمل کرده است. اکنون که پایتخت افغانستان می‌کوشد از تاریخ خشونت‌بار خود عبور کند، چالشی تازه پدید آمده که آینده کابل را به‌شکلی تهدید می‌کند که هیچ ارتش اشغالگر یا حکومت دینی قادر به آن نبوده است. طبق پژوهش جدید سازمان غیرانتفاعی «مرسی کورپس»، این شهر با بحران شدید و چندوجهی آب مواجه است که اگر فوراً برطرف نشود، به‌زودی تهدیدی برای بقای شش میلیون ساکن کابل خواهد شد. اگر بحران ادامه پیدا کند، کابل نخستین پایتخت بزرگ در تاریخ مدرن خواهد بود که به‌طور کامل، منابع آب زیرزمینی خود را از دست می‌دهد.

برداشت بی‌رویه از چاه‌های آبی در منطقه ایوان استان ایلام، موسوم به چاه‌های سراب که آب مورد نیاز یک پالایشگاه را تأمین می‌کنند، رودخانه «کنگیر» را به خشکی کشانده است. اتفاقی که فعالان محیط‌زیست و اهالی منطقه می‌گویند گسترش پیدا خواهد کرد و با مصرف منابع آبی، تمام اکوسیستم منطقه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. اهالی ایوان در کارزاری از رئیس‌جمهوری خواسته‌اند تا چاه‌های آب مذکور را پلمب کند و این منابع آبی را به طبیعت و مردم ایوان برگرداند و منابع آب شیرین را صرف صنعت نکند. نماینده ایوان می‌گوید قرار است این چاه‌ها تا شهریور پلمب شوند، اما اهالی می‌گوید به این تصمیم خوشبین نیستند.

با وجود بحران آب و برق در ایران، به‌ویژه در فلات مرکزی، توسعه معادن این مناطق بیش از هر زمان دیگری زیر ذره‌بین قرار گرفته است. مدافعان می‌گویند با بهره‌گیری از فناوری‌های کم‌مصرف، بازچرخانی آب، استفاده از انرژی خورشیدی و بادی و تمرکز بر معادنی با ارزش‌افزوده بالا، می‌توان این چالش را به فرصتی پایدار تبدیل کرد. منتقدان اما هشدار می‌دهند که بدون توجه به توان اکولوژیکی منطقه، پیامدهایی چون افت منابع آب زیرزمینی، تخریب پوشش گیاهی و تنش‌های اجتماعی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. پرسش کلیدی این است: آیا می‌توان میان توسعه معدن، حفظ منابع حیاتی و منافع جوامع محلی تعادلی پایدار برقرار کرد؟ برای پاسخ به این پرسش، سراغ «علی خطیبی»، عضو هیئت‌مدیره خانه معدن ایران، رفته‌ایم. او معتقد است سیاستگذاران معدن، باید توسعه را در چارچوب منطقه‌ای و با همکاری سایر دستگاه‌ها به‌گونه‌ای مدیریت کنند تا بهره‌برداری از منابع معدنی با حفظ تعادل اکولوژیکی و توسعه پایدار مناطق هم‌راستا باشد.

توسعه معادن در فلات مرکزی ایران هم‌زمان با فرصت‌های اشتغال و سرمایه‌گذاری، چالش جدی کمبود آب را پیشروی کشور قرار داده است؛ آن‌هم در شرایط بحرانی آب که می‌توان هر چیزی را با تهدید مواجه کند و حیات آن را به خطر انداخت. برای بررسی این موضوع که چطور می‌توان صنایع معدنی را به‌شکل پایدار توسعه داد، با «بهرام شکوری»، رئیس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران، گفت‌وگو کردیم.

ایران بر لبه‌ پرتگاه تشنگی

یک عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی اعلام کرده است که شهرداری‌های سه استان تهران، البرز و قزوین قرار است برنامه‌ای مشخص چاه‌های دارای کیفیت شرب خود را به وزارت نیرو تحویل‌دهند تا شرایط تنش آب شرب در تهران آبی کنترل شود. با‌این‌حال، «محمدرضا رضایی کوچی» هیچ اطلاعی از مذاکره وزارت نیرو و شهرداری تهران (مناطق ۲۲گانه) برای تحویل ۵۵ چاه آب دارای کیفیت شرب به وزارت نیرو نداده است. این درحالی‌است که قانون شهرداری تهران را مکلف به این اقدام و جایگزینی چاه‌های آب آبیاری فضای سبز با آب حاصل از پساب کرده است. آخرین خبرها از در جریان بودن مذاکرات میان شهرداری و وزارت نیرو حکایت می‌کند. مذاکره‌ای که در خشک‌ترین روزهای پایتخت بی‌نتیجه مانده است.