پیام‌ما، رسانه‌ای که برای طبیعت ، تاریخ و مردم می‌نویسد

چهارشنبه‌سوری، جشن کهنی که قرن‌ها در فرهنگ ایرانیان جا داشته، امروزه بیشتر با ترقه‌ها و آتش‌بازی‌های پرخطر شناخته می‌شود تا آیین‌های سنتی آن. در گذشته، مراسمی همچون کوزه‌شکنی، فال‌گوش ایستادن، قاشق‌زنی و گره‌گشایی بخشی جدایی‌ناپذیر از این جشن بودند، اما این رسوم اکنون یا به‌کلی از یاد رفته‌اند یا تنها در برخی مناطق روستایی اجرا می‌شوند. چرا این آیین‌ها به فراموشی سپرده شده‌اند؟ آیا امکان احیای آنها وجود دارد؟ این پرسش‌ها را با سه کارشناس در حوزه‌های میراث فرهنگی، مردم‌شناسی و جامعه‌شناسی مطرح کرده‌ایم.

فستیوال موسیقی «کوچه»، جشنواره‌ای هنری و مستقل است که هر سال در اسفندماه در بندر بوشهر برگزار می‌شد و امسال برخلاف سال‌های قبل قرار است نیمه دوم فروردین برگزار شود. این فستیوال تلاش می‌کند موسیقی‌ای را که از دل اشعار و صدای مردمان بومی برآمده، به ساده‌ترین شکل به مخاطبانش ارائه کند. در طول سال‌های برگزاری، این جشنواره به یکی از جاذبه‌های گردشگری بوشهر تبدیل شده است. هرسال اسفندماه، کوچه‌های بوشهر رنگ‌وبوی دیگری به خود می‌گیرند. مردم از شهرها و دیارهای مختلف به این خطه می‌آیند تا صدای مردمان بوشهری را با گویش و لهجه زیبایشان بشنوند و خاطره‌ای ماندگار برای خود بسازند. در چرخه گردشگری، شکل‌گیری چنین خاطراتی برای بازگشت مجدد گردشگران بسیار حائز اهمیت است. فستیوال موسیقی کوچه در این مسیر گام‌های محکمی برداشته و هرساله با استقبال بیشتری روبه‌رو شده است. 

داستان تکراری قطع درختان طولانی‌ترین خیابان خاورمیانه، سال‌هاست به یک ژانر تلخ و گزنده تبدیل شده، درست از همان‌جایی که «عبدالله مستوفی» در دهه ۱۳۲۰ در کتاب «شرح زندگانی من» نوشت «در زمان رضاشاه در خیابان پهلوی به فاصله هر دو متر، یک چنار و بین هر دو چنار یک بوته گل سرخ کاشتند. بنابراین، در دو سوی مسیر ۱۸ کیلومتری خیابان مجموعاً ۱۸ هزار چنار کاشته شد. البته برخی این تعداد را تا ۲۴ هزار اصله نیز برآورد کرده‌اند» و حالا تفاوت‌های زیادی بین آن تصویر مستوفیِ معروف است و تصویر امروزی خیابان و درخت‌هایی که دیگر به احترام عابران در تابستان کمری برای خمیده شدن ندارند. اما از حدود هفت دهه بعد، نه به‌بهای ساماندهی درختان ردیف‌شده و تنومند خیابان ولیعصر بلکه به‌بهانه خشک شدن، آوار سم‌های مختلف بود که ریشه درختان را می‌سوزاند و حالا جوی‌های خیابان ولیعصر بیشتر شبیه به میدان جنگی شده‌اند که میانه گودال‌های عمیق‌شان تنه نازکی از درختان بی‌سرپناه قد علم کرده‌اند، اما نه میانه همه گودال‌ها، که در برخی نقاط به‌طورکلی جوی‌ها خالی مانده‌اند از هر تنه سبز تنومند و حتی کم‌جانی!

۲۴ اسفند محله «عودلاجان» وارد بیستمین سالی شد که بافت تاریخی‌اش ثبت ملی شد، اقدامی که باید از بافت تاریخی حفاظت و به ساماندهی آن کمک می‌کرد، اما به تنها چیزی که در این بافت بها داده نشد، همین حفاظت و ساماندهی در طول ۱۹ سال گذشته بود؛ درست مانند طرحی که چند ماه قبل زمزمه انجام آن شنیده شد، طرحی که اجرایی کردنش نیازمند تخریب بخش زیادی از بافت تاریخی بود.

سنگ نبشتۀ پهلوی ساسانی «سَراب سیاه» پیش از آن‌که رمزگشایی شود درحال نابودی است. مسئول میراث فرهنگی شهرستان رستم نورآباد در استان فارس که این سنگ‌نبشته در آنجا قرار دارد، می‌گوید این کتیبه حدود ۵ ماه از سال از آب بیرون است، برای همین نجات آن دشوار شده است.

حفاظت از میراث فرهنگی از اصلی‌ترین ارکان هویت ملی و تاریخی هر کشور است. یکی از عواملی که حفاظت از این میراث ارزشمند را با چالش مواجه می‌کند، حفاری‌های غیرمجاز و کاوش‌های غیرقانونی است. این موضوع در سال‌های اخیر تحت‌تأثیر باورهای غلط، سودجویی و ناآگاهی از ارزش واقعی میراث‌فرهنگی، گسترش یافته است. از سوی دیگر، قوانین و مقررات موجود در برخی موارد نتوانسته‌اند به‌طور مؤثر در مقابله با این معضل عمل کنند. به‌ویژه، در مورد ابزاری چون فلزیاب‌ها و دیگر تجهیزات کاوش پیشرفته، که روزبه‌روز پیچیده‌تر شده و امکان کاوش‌های غیرمجاز را تسهیل کرده‌اند. در این زمینه، تصویب قوانین جدید و به‌روز برای مقابله با حفاری‌های غیرمجاز و حفاظت از میراث فرهنگی، یک ضرورت است که اخیراً در قالب طرح جدیدی که در مجلس اعلام وصول شده است، به‌طور جدی در حال پیگیری است.