در روزهایی که سفر رنگ می‌بازد و بازار صنایع‌دستی خاموش‌تر از همیشه است، اقامتگاه‌های بوم‌گردی در گوشه‌وکنار ایران همچنان چراغ اقتصاد محلی را روشن نگه داشته‌اند. این فضاهای کوچک و خودمانی، دیگر فقط محل اقامت نیستند؛ ویترین زنده‌ای‌اند برای هنر، معیشت و امید. اما سایه ناامنی‌های منطقه‌ای و رکود گردشگری، این چراغ‌ها را تهدید می‌کند و زنجیره‌ای را که خلاقیت روستایی به درآمد تبدیل می‌کند، در آستانه گسست قرار داده است.

درحالی‌که آمارها از پتانسیل بالای ایران برای جهش در بازار گردشگری پسابحران حکایت دارند، سایه تنش‌های نظامی و آسیب به برخی زیرساخت‌های میراثی، تصویر «ایرانِ امن» را در رسانه‌های جهانی با چالشی بی‌سابقه روبرو کرده است. ثبت ملی ۱۳ هزار و ۵۰۰ مکان آسیب‌دیده تحت عنوان «مکان - رویداد» و پیشنهاد معرفی «کاخ گلستان» به‌عنوان نماد تاب‌آوری تمدنی، نشان می‌دهد که دستگاه‌های متولی به این درک رسیده‌اند که در دنیای امروز، «جنگ روایت‌ها» به‌اندازه حفاظت فیزیکی از بناها اهمیت دارد. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا دیپلماسی فرهنگی ما توانِ تبدیلِ «تصویر تخریب» به «محرک همبستگی جهانی» را دارد؟

|پیام ما| آثار و بناهای به‌جامانده از دوره افشاری در ایران آن‌قدر معدود و انگشت شمارند که کمتر کسی می‌تواند به جز کاخ خورشید در کلات نادری اثر شاخص دیگری را از این دوره به یاد آورد. در میان همین آثار معدود، برج افشاری سمنان که بر اساس مستندات موجود به دستور مستقیم نادرشاه ساخته شده؛ مهجور و ناشناخته، سال‌هاست به‌رغم پیگیری کنشگران میراث‌فرهنگی و کارشناسان و پژوهشگران استان سمنان، به حال خود رها شده است. پیگیری‌ها برای ثبت این اثر در فهرست میراث ملی هم در چهار سال گذشته بی‌نتیجه مانده است. در روزهایی که جنگ و آسیب‌های آن به آثار تاریخی دل بسیاری از علاقه‌مندان به میراث‌فرهنگی را به درد آورده است، ساختمان بلندمرتبه‌ای در مجاورت برج افشاری در حال تکمیل است. ساخت این بنا در حریم درجه یک اثری سیصدساله، در اوج بی‌توجهی و مماشات مسئولان میراث‌فرهنگی استان، موضوعی است که نمی‌توان با اغماض از کنار آن گذشت.

|پیام ما|  ۱۳۱ بنای تاریخی در سطوح جهانی، ملی و واجد ارزش، هفت بافت‌ تاریخی در شهرهای مختلف و بالغ بر ۴۸ موزه در سراسر کشور در جریان جنگ آسیب دیده‌اند. اینها آمار رسمی وزارت میراث فرهنگی از آسیب‌های جنگ است. جنگی که بیش از یک ماه است سرزمین پهناور ایران را درنوردیده، سرزمینی که هر گوشه آن نشانی از فرهنگ و تمدنی کهن دارد. در میان این آمارها اما جای اطلاعات مربوط به آسیب به محوطه‌ها و تپه‌های باستانی خالی است. به نظر می‌رسد رصد و پایش نهادهای رسمی محدود به آثار تاریخی موجود در فضاهای شهری شده و هنوز تپه‌های ارزشمند باستانی که اغلب در مجاورت تشکیلات نظامی هم قرار دارند، مورد بررسی و پایش قرار نگرفته‌اند.

در پی حملات اخیر به ساختمان استانداری اصفهان و وارد شدن آسیب‌هایی ناشی از موج انفجار به بخش‌هایی از بافت تاریخی این شهر، بار دیگر مسئله «مصونیت میراث‌فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه» به یکی از نگرانی‌های جدی جامعه میراث‌فرهنگی تبدیل شده است. آنچه اهمیت این رویداد را دوچندان می‌کند، قرار گرفتن برخی از بناهای آسیب‌دیده در محدوده میدان نقش‌جهان و دولتخانه صفوی است؛ مجموعه‌ای که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده و به‌عنوان بخشی از میراث مشترک بشریت شناخته می‌شود. هرگونه آسیب به این محدوده نه‌تنها یک خسارت ملی، بلکه موضوعی قابل‌طرح در سطح نظام حقوق بین‌الملل و کنوانسیون‌های مرتبط با حفاظت از میراث‌فرهنگی در زمان جنگ محسوب می‌شود. براساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه و پروتکل‌های الحاقی آن، دولت‌ها موظف‌اند از هرگونه اقدام نظامی که به تخریب یا آسیب به آثار تاریخی، موزه‌ها و مراکز فرهنگی منجر شود، خودداری کنند و حتی در جریان عملیات نظامی نیز اصل «تفکیک میان اهداف نظامی و غیرنظامی» را رعایت کنند. در چنین چارچوبی، آسیب واردشده به بناهای تاریخی در حریم یکی از مهم‌ترین میدان‌های ثبت جهانی جهان، پرسش‌هایی جدی درباره مسئولیت‌های حقوقی دولت‌ها، کارآمدی سازوکارهای بین‌المللی و نقش نهادهایی مانند یونسکو در مواجهه با تهدیدهای فزاینده علیه میراث‌فرهنگی مطرح می‌کند. از سوی دیگر، تجربه‌های تلخ سال‌های اخیر در سوریه، عراق و فلسطین نشان داده است درصورت بی‌توجهی جامعه جهانی، میراث‌فرهنگی می‌تواند به یکی از نخستین قربانیان جنگ تبدیل شود. از همین رو، بسیاری از کارشناسان میراث‌فرهنگی معتقدند سکوت یا واکنش‌های حداقلی نهادهای بین‌المللی می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای امنیت میراث جهانی داشته باشد. در همین زمینه برای بررسی ابعاد حقوقی، بین‌المللی و پیامدهای این رویداد برای میراث فرهنگی ثبت جهانی ایران با «منیر خلقی»، کارشناس حقوق میراث‌فرهنگی و رئیس کمیته ملی موزه‌های ایران (ایکوم)، گفت‌وگویی تفصیلی انجام دادیم تا ابعاد این مسئله را از منظر حقوق بین‌الملل بررسی کنیم.