جایزهٔ نوبل و لزوم سرمایه‌گذاری در علوم پایه

سال‌ها قبل، زمانی که در شهر کرمان دانشجو بودم، شبی در کوپهٔ قطار تهران-کرمان همسفر مردی میانسال بودم که مدرک دکتری ریاضی داشت. امروز را نمی‌دانم، ولی آن‌زمان دانشگاه کرمان و پژوهشکدهٔ «ماهانی» قطب ریاضی کشور بود و دانشجویان زیادی در رشته‌های مختلف ریاضی در آن تحصیل می‌کردند. آن‌شب، صحبتمان با آن آقای دکتر به اینجا کشید که علوم پایه مانند ریاضیات، مادر علوم و فناوری‌های نوپدید هستند از جمله اینکه «در شرکت (خودروسازی) بی‌.ام.و چند صد ریاضی‌دان مشغول به کارند.» اگرچه در آن زمان این حرف برای من و دیگر همسفران دانشجو در آن کوپهٔ قطار کمی عجیب و غیرقابل هضم بود، اما حالا با گسترش فناوری‌های جدید درک جملهٔ آن آقای دکتر برایم آسانتر است.

جایزه‌ای برای تلاش‌های ۴۰ سال قبل

|پیام ما| جایزه نوبل فیزیک سال ۲۰۲۴ به «جان هاپفیلد» (John Hopfield) و «جفری هینتون» (Geoffrey Hinton) دو دانشمند فیزیکدان رسید. آن‌طورکه اعلام شده، این جایزه «به‌خاطر اکتشافات و اختراعات مهم و اساسی‌ای که امکان یادگیری ماشین از طریق شبکه‌های عصبی مصنوعی را فراهم می‌کند» به این دو دانشمند اعطا شده است. هاپفیلد و هینتون با الهام از ایده‌های فیزیک و زیست‌شناسی، سیستم‌های رایانه‌ای را توسعه دادند که می‌توانند الگوهای موجود در مجموعه داده‌ها را به‌خاطر بسپارند و از آنها یاد بگیرند. جالب اینکه این دو دانشمند هیچ‌گاه به‌طور مستقیم با یکدیگر همکاری نکرده‌اند، اما آنها براساس کارهای یکدیگر روی توسعهٔ پایه‌های ایجادشده در یادگیری ماشین و هوش مصنوعی (AI) کار کرده‌اند. و نکتهٔ دیگر اینکه پژوهش‌های این دو دانشمند در دههٔ ۱۹۸۰ میلادی انجام شده، اما حالا که نتایج درخشان این اقدامات مشخص شده است افتخار دریافت مهمترین جایزهٔ علمی جهان را نصیب آنها کرده است.

اسامی برندگان نوبل شیمی ۲۰۲۴ اعلام شد

جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۴ به «دیوید بیکر»، «جان جامپر» دانشمندان آمریکایی و «دمیس هسابیس»، دانشمند انگلیسی تعلق گرفت.

گوشه‌های تاریک جهان گیاهان

|پیام ما| بر اساس تحقیقات جدید، گیاه‌شناسان ۳۳ «نقطهٔ تاریک» را در سراسر جهان که احتمالاً هزاران گونهٔ گیاهی کشف‌نشده دارند شناسایی کرده‌اند. از یک درخت نخل در «بورنئو» که در زیر زمین گل می‌دهد گرفته تا یک ارکیدهٔ مالاگاسی که عمر خود را صرف رشد گیاهان دیگر می‌کند؛ با وجود کشف گونه‌هایی بی‌شمار، محققان هنوز هر ساله ده‌ها گونهٔ جدید کشف می‌کنند. اما با این وجود، گمان می‌رود که ده‌ها هزار گونهٔ گیاهی دیگر هنوز کشف نشده باشند.

مغزهای پلاستیک‌زده

|پیام ما| ذرات ریز پلاستیک همه‌جا هستند: در خاکی که غذای ما در آن رشد می‌کند، در آبی که می‌نوشیم و در هوایی که تنفس می‌کنیم. این ذرات، از پلاستیک‌هایی که ما دور می‌ریزیم و سر از مکان‌های دفن زباله، رودخانه‌ها و دریاها درمی‌آورند، به آب و خاک و هوا رسیده‌اند. در آنجا زباله‌های پلاستیکی به‌آرامی به قطعات کوچک تقسیم می‌شوند و ذرات ریزی به‌نام میکروپلاستیک و حتی نانوپلاستیک‌های ریزتر را در محیط آزاد می‌کنند.

ویروس کرونا به کره ماه هم رحم نکرد

در اوایل سال ۲۰۲۰، زمانی که کره زمین با ویروس کرونا مواجه شد، محققان اعلام کردند که در این دوره، دمای کره ماه کاهش یافته است.

بازاری که جهان را فلج کرد

|پیام ما| جست‌وجوی منشأ همه‌گیری کووید-19 سرنخ‌های جدیدی دارد. محققان با تجزیه و تحلیل مجدد ژنوم‌های جمع‌آوری‌شده از یک بازار حیوانات در شهر «ووهان» چین، چندین گونهٔ حیوانی دیگر را شناسایی کرده‌اند که می‌توانستند SARS-CoV-2 یعنی همان کروناویروسی را که عامل بیماری کووید-۱۹ است، به انسان منتقل کنند. اگرچه این مطالعه حضور حیوانات و ویروس را در این بازار نشان می‌دهد، اما آلودگی خود حیوانات به ویروس [و بیمار شدن آنها] را تأیید نمی‌کند.

گپ‌وگفت بی‌صدای گیاهان

|پیام ما| تصور اینکه یک روز از خواب بیدار شویم و ببینیم که هم اینترنت و هم شبکهٔ تلفن قطع شده است و هیچ وسیلهٔ ارتباطی دیگری نیز در دسترس نیست، وحشتناک است؛ چرا که ما عادت داریم با دریافت اطلاعات از اطرافمان، برنامهٔ روزانه‌مان را تنظیم کنیم و حتی تصمیم‌گیری‌های بلندمدت خودمان را انجام دهیم. اینکه بدانیم امروز قرار است باران ببارد تا لباسی مناسب روز بارانی بپوشیم یا آنکه بدانیم قیمت ارز و طلا در بازار چه وضعیتی دارد تا بر اساس آن برای سرمایه‌گذاری تصمیم بگیریم، نمونه‌هایی از این اطلاعات هستند. جالب آنکه گیاهان نیز از شبکه‌ای ارتباطی بهره می‌گیرند که هم مواد غذایی و آب را بین یکدیگر تبادل می‌کنند و هم اطلاعات ارزشمندی را برای تصمیم‌گیری‌های آینده در این شبکه به‌ اشتراک می‌گذارند. «سون باتک» (Sven Batke) معاون بخش تحقیقات و تبادل اطلاعات در دانشگاه «اج هیل» (Edge Hill) انگلستان، در این مقاله اطلاعات جالبی دربارهٔ این شبکهٔ ارتباطی گیاهان ارائه می‌کند. او می‌گوید که احتمالاً به‌زودی می‌توانیم زبان ارتباطی گیاهان با یکدیگر را ترجمه کنیم و این‌ کار علاوه‌بر آنکه در کشاورزی کاربردهای فراوانی دارد، می‌تواند ما را در حفظ و احیاء اکوسیستم‌های جهان یاری کند.

اقتصاد، مرکز توجه جمهوری‌خواهان در سیاست‌های اقلیمی

از منظر تعداد قابل‌توجهی از دانشمندان و پژوهشگران حوزه‌های مختلف، تغییر اقلیم بحران پیش‌روی جهان است. بدیهی است که نقش همۀ کشورهای جهان در شکل‌گیری این بحران یکسان نبوده است؛ همان‌طور که همۀ کشورها به صورت مشابه و به اندازه‌ای برابر، در معرض آسیب‌پذیری از این بحران نیستند. ایالات متحدۀ آمریکا در زمرۀ بزرگ‌ترین تولیدکنندگان گازهای گلخانه‌ای درجهان قرار می‌گیرد. به‌‍طور کلی این کشور تاکنون مسئول انتشار بیش از ۴۰۰ میلیون تن (۰.۴ تراگرم) گاز گلخانه‌ای است که بیش از هر کشوری در جهان است. در سال‌های اخیر مردم آمریکا باتوجه‌‍به مواردی مانند افزایش دما، تغییر در الگوهای باد و بارش، وقوع وقایع فرین، توفان‌های هولناک، گرما و سرمای شدید و...، با پیامدهای تغییر اقلیم آشنا شده‌اند و به نقل از «نیویورک تایمز»، ۷۵ درصد ازآمریکایی‌ها به تغییر اقلیم اهمیت می‌دهند. درعین‌حال رویکرد احزاب مختلف، سیاستمداران و سیاست‌گذاران آمریکایی به اين مسئله متفاوت است. در ایالات متحدۀ آمریکا، دموکرات‌ها بحران تغییر اقلیم را تهدید وجودی عصر حاضر می‌پندارند و معتقدند با پیشروی آن، امنیت ملی و ثبات جهانی در معرض خطر قرارمی‌گیرد. بر اساس نظرسنجی‌های معتبر، ۵۹ درصد از دموکرات‌ها و مستقل‌های متمایل به دموکرات‌ها، تغییر اقلیم را اولویت اصلی کشورشان و ۷۸ درصد از آن‌ها، آن را جدی‌ترین تهدید قلمداد می‌کنند. ۸۵ درصد از آن‌ها نیز معتقدند در بهترین حالت، جوامع محلی از تغییر اقلیم تأثیر می‌پذیرند.

معادلهٔ پیچیدهٔ جمعیت و پایداری محیط‌زیست

|پیام ما| درحال‌حاضر، رشد جمعیت انسانی، کاری را انجام می‌دهد که مدت‌ها تصور می‌شد غیرممکن است؛ ناپایداری. اکنون این امکان وجود دارد که جمعیت جهان خیلی زودتر از حد انتظار به اوج خود برسد و در دههٔ ۲۰۶۰ از مرز ۱۰ میلیارد نفر عبور کند و پس از آن سقوط جمعیت آغاز شود. در کشورهای ثروتمندتر، این اتفاق درحال‌‍حاضر رخ داده است. جمعیت ژاپن به‌شدت در حال کاهش است و ژاپنی‌ها در هر ساعت ۱۰۰ نفر را از دست می‌دهند. در اروپا، آمریکا و آسیای شرقی، نرخ باروری به‌شدت کاهش یافته است. بسیاری از کشورهای با درآمد متوسط یا پایین نیز در شُرُف کاهش جمعیت هستند؛ این یک تغییر غیر عادی است. همین ۱۰ سال پیش بود که جمعیت‌شناسان پیش‌بینی می‌کردند که جمعیت ما می‌تواند از هشت میلیارد نفر کنونی، به ۱۲.۳ میلیارد نفر برسد.