|پیام ما| ساخت سد فینسک که اردیبهشت‌ماه سال ۱۴۰۱ با مخالفت جدی فعالان محیط‌زیست، میراث‌فرهنگی و مردم محلی متوقف شده بود، حالا با تصویر جدیدی روبه‌رو است، از سد ساخته‌نشده لوله‌کشی شروع شده، آن‌هم در منطقه حفاظت‌شده پرور. این اتفاق به‌گفته «حنیف‌رضا گلزار»، فعال محیط‌زیست مازندران، تلاشی است برای فشار بر دولت تا بعد از پایان لوله‌گذاری مجوز برای ساخت سد و آبگیری آن شروع شود. آن‌هم در شرایطی که گزارش‌های بسیاری در سال‌های اخیر ساخت این سد را هم برای محیط‌زیست و هم برای آثار باستانی مضر دانسته‌‌اند. گفته می‌شود با ساخت این سد سه روستا زیر آب می‌رود و در ادامه بی‌آبی گریبان شالیزارها و روستاهای مازندران در پایین‌دست را خواهد گرفت.

بحران آب در ایران، داستانی پیچیده و چندلایه است؛ روایتی نه از یک حادثه ناگهانی، بلکه از روندی طولانی‌مدت که هم عوامل طبیعی و هم دست‌اندازی‌های انسانی در آن سهم دارند. کاهش بارندگی و تغییراقلیم، تنها حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از سهم این بحران را به خود اختصاص داده‌اند. سهم عمده و فاجعه‌بارتر در ایجاد بحران آب را مدیریت نادرست منابع آب، توسعه بی‌رویه کشاورزی پرمصرف، انتقال آب‌های گسترده و حفر چاه‌های غیرمجاز فراوان، جانمایی و بارگذاری صنعتی و جمعیتی بیش از توان اکولوژیکی مناطق مختلف کشور، به‌ویژه مناطق مرکزی و تخریب اکوسیستم‌های طبیعی، برعهده دارند. مشکل اصلی اینجاست که مصرف آب کشور در بخش‌های شرب، صنعت و کشاورزی به حدود ۹۶ میلیارد مترمکعب رسیده، درحالی‌که میزان مجاز برداشت از منابع آب تجدیدپذیر، فقط ۴۲ میلیارد مترمکعب است. این عدم توازن (بهره‌برداری بیش از ۲۰۰ درصدی نسبت به حد مجاز) که مسئله اصلی و واقعی آب ایران است، نه‌تنها باعث کم‌آبی یا خشکی رودها و چشمه‌ها و دریاچه‌ها شده، بلکه دشت‌ها را هم تشنه و دچار فرونشست کرده است و رشد بیابان‌زایی را نیز در پی داشته است.

برداشت بی‌رویه از چاه‌های آبی در منطقه ایوان استان ایلام، موسوم به چاه‌های سراب که آب مورد نیاز یک پالایشگاه را تأمین می‌کنند، رودخانه «کنگیر» را به خشکی کشانده است. اتفاقی که فعالان محیط‌زیست و اهالی منطقه می‌گویند گسترش پیدا خواهد کرد و با مصرف منابع آبی، تمام اکوسیستم منطقه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. اهالی ایوان در کارزاری از رئیس‌جمهوری خواسته‌اند تا چاه‌های آب مذکور را پلمب کند و این منابع آبی را به طبیعت و مردم ایوان برگرداند و منابع آب شیرین را صرف صنعت نکند. نماینده ایوان می‌گوید قرار است این چاه‌ها تا شهریور پلمب شوند، اما اهالی می‌گوید به این تصمیم خوشبین نیستند.

براساس آمار‌ها و برآوردها، چیزی بالغ‌بر ۲۰ هزار کوهنورد در طول فصل اصلی صعود، راهی قله دماوند می‌شوند و هرساله نیز این آمار افزایش پیدا می‌کند. آخرین مشاهدات حاکی از آن است، با گرم شدن هوا و پایدار شدن شرایط جوی در مسیر صعود به قله به‌ویژه نیمه اول تابستان،‌ پرترافیک‌ترین زمان صعود به بلندترین قله ایران است و در این مدت هزاران کوهنورد راهی دماوند می‌شوند. با توجه به اینکه از نیمه تیر تا پایان مرداد احتمال بارش برف یا کولاک در ارتفاعات بسیار کمتر است و مسیرهای چهارگانه (شمالی، جنوبی، غربی و شمال‌شرقی) از شرایط مناسب‌تری برخوردارند، در این بازه زمانی شمار زیادی از کوهنوردان آماتور و حرفه‌ای و حتی کوهنوردان غیرایرانی به قله دماوند رهسپار می‌شوند. اما این فصل شلوغ و پرترافیک، علاوه‌بر رونق کوهنوردی، معضلات و مشکلات جدی و گاهاً غیرقابل بازگشت را از منظر محیط‌زیستی در پی دارد؛ از انباشت زباله‌های برجامانده کوهنوردان تا آسیب به پوشش گیاهی و حیات‌وحش منطقه تا فرسایش جدی خاک منطقه. براساس گزارش‌های میدانی، بسیاری از این صعودها با برجا گذاشتن انبوه زباله از جمله بطری‌های پلاستیکی و شیشه‌ای، بسته‌بندی خوراکی‌ها و حتی البسه کهنه، در مسیر همراه است.

توسعه معادن در فلات مرکزی ایران هم‌زمان با فرصت‌های اشتغال و سرمایه‌گذاری، چالش جدی کمبود آب را پیشروی کشور قرار داده است؛ آن‌هم در شرایط بحرانی آب که می‌توان هر چیزی را با تهدید مواجه کند و حیات آن را به خطر انداخت. برای بررسی این موضوع که چطور می‌توان صنایع معدنی را به‌شکل پایدار توسعه داد، با «بهرام شکوری»، رئیس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران، گفت‌وگو کردیم.

ماهیان به گل نشسته‌اند، نه یک و ۱۰ و ۱۰۰، بلکه هزاران ماهی فقط طی زمانی کمتر از یک تابستان. تنها دریاچه طبیعی فصلی در استان زنجان که روزگاری یکی از جاذبه‌های دیدنی این استان بود، خشک شده است. حالا دریاچه «پری»‌ یا «خندقلو» تمام ماهیانش را به کام مرگ کشانده است. اهالی روستاهای حاشیه پری می‌گویند به قصد توسعه کشاورزی، آنقدر برداشت بی‌رویه در بالادست و حاشیه دریاچه احداث انجام شده است که دیگر آبی برای تأمین حقابه دریاچه باقی نمانده است، اما مسئولان محلی می‌گویند خشکسالی مزید بر علت است؛ باران نیامده و حتی اگر می‌خواستند هم آبی برای رساندن به پری وجود نداشت.

یک عضو کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی اعلام کرده است که شهرداری‌های سه استان تهران، البرز و قزوین قرار است برنامه‌ای مشخص چاه‌های دارای کیفیت شرب خود را به وزارت نیرو تحویل‌دهند تا شرایط تنش آب شرب در تهران آبی کنترل شود. با‌این‌حال، «محمدرضا رضایی کوچی» هیچ اطلاعی از مذاکره وزارت نیرو و شهرداری تهران (مناطق ۲۲گانه) برای تحویل ۵۵ چاه آب دارای کیفیت شرب به وزارت نیرو نداده است. این درحالی‌است که قانون شهرداری تهران را مکلف به این اقدام و جایگزینی چاه‌های آب آبیاری فضای سبز با آب حاصل از پساب کرده است. آخرین خبرها از در جریان بودن مذاکرات میان شهرداری و وزارت نیرو حکایت می‌کند. مذاکره‌ای که در خشک‌ترین روزهای پایتخت بی‌نتیجه مانده است.

  «محمدصابر باغخانی پور» در نشست محیط زیستی منطقه ۹ در جمع شهردار و مدیران شهری این منطقه ،بر تغییر نگرش در خصوص استفاده بهینه از آب‌های سطحی شهر تهران به ویژه منطقه ۹ ، تاکید کرد.

دورنمای حل‌وفصل کمبود مزمن آب در خاورمیانه

|پیام‌ما| در پی شدت گرفتن تنش‌ها در منطقه اقلیم کردستان عراق، برخی خبرها از این حکایت داشت که این تنش‌ها با موضوعات و منازعات مربوط به آب مرتبط است. اندیشکده «رستار» که بر مسائل دیپلماسی آب متمرکز است، در مطالعه‌ای این ابعاد را بررسی و در گزارشی اعلام کرده است ابعاد داخلی هیدروپلیتیک دولت اقلیم کردستان با تعامل پیچیده‌ای از ابهامات قانونی، اختلافات ارضی، درگیری‌های مربوط به مدیریت نفت و درآمدهای آن، نارضایتی‌های تاریخی و چالش‌های داخلی تعریف می‌شود. این عوامل به نبرد پیچیده و اغلب یک‌جانبه دولت اقلیم کردستان عراق در مدیریت منابع آب دامن زده و روابط آن با دولت مرکزی در بغداد را بیشتر تحت‌تأثیر قرار داده است. این مطالعه همچنین تأکید کرده است در اقلیم کردستان آب به‌عنوان یک دارایی برای مردم به‌حساب می‌آید و دولت اربیل تلاش کرده از کنترل خود بر منابع نفت و آب برای تثبیت موقعیت خود به‌عنوان یک نهاد سیاسی نیمه‌مستقل استفاده کند که این امر به افزایش تنش‌ها با بغداد انجامیده است.

|پیام ما| خشکسالی، تنش آبی و پدیده‌های حدی موضوعاتی که یونسکو در گزارش اخیر خود در مورد آنها هشدار داده و اعلام کرده است حدود ۷۳ درصد از سایت‌های میراث جهانی در کشورهای مختلف در معرض تهدید ناشی از این پدیده‌ها قرار دارند. تهدیدهایی که از سویی ریشه در تغییراقلیم دارد و از سویی مربوط به مدیریت ناپایدار منابع به‌ویژه منابع آبی و توسعه نامتوازن است. براساس تازه‌ترین تحلیل یونسکو و مؤسسه منابع جهانی (WRI)، مجموع این عوامل ساختار و ارزش‌های فرهنگی و طبیعی این مکان‌های منحصربه‌فرد را که میراث بشری محسوب می‌شوند، با خطر جدی مواجه کرده است. هر چند در گزارش یونسکو به مخاطراتی که آثار جهانی ایران را تهدید می‌کند، اشاره‌ای نشده است اما در سال‌های اخیر کارشناسان بارها در مورد تهدیدات مرتبط با مخاطرات آبی به‌ویژه فرونشست زمین که نتیجه مدیریت غیراصولی منابع آب زیرزمینی است، هشدار داده‌اند. براساس آخرین گزارش مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، سایت‌های تاریخی در ایران از جمله تخت‌جمشید، نقش‌جهان، مسجدجامع اصفهان، گنبد سلطانیه و شهر تاریخی یزد در معرض آسیب‌های شدید ناشی از فرونشست قرار دارند. این بررسی نشان داده است از ۶۳ سایت میراث جهانی ایران ۲۷ سایت در مناطق پرخطر فرونشست زمین قرار دارند. کارشناسان و پژوهشگران راهکارهایی برای محافظت از این آثار هم ارائه داده‌اند و همچنان مطالعاتی در این زمینه در حال انجام است، در گزارش اخیر یونسکو نیز راهکارهایی به دولت‌ها پیشنهاد شده تا میزان آسیب ناشی از این مخاطرات را به حداقل برساند و خواستار تقویت تاب‌آوری، مدیریت پایدار آب و بهره‌گیری از تجربه‌های محلی و فناوری‌های نوین برای جلوگیری از بروز فاجعه‌ای فرهنگی شده است.

دریاچه ارومیه، بزرگترین دریاچه داخلی ایران و یکی از مهمترین اکوسیستم‌های محیط‌زیستی کشور، در سه دهه اخیر با خطر کاهش تراز آب و خشک شدن مواجه است. با وجود مطالبه عمومی و هشدار فعالان محیط‌زیست از اوایل تا اواخر دهه ۸۰ شمسی، متأسفانه دولت وقت با انگاره‌سازی وارونه، به این بحران محیط‌زیستی مهم، رویکردی امنیتی داشته و اهمیتی برای خشک‌شدن دریاچه ارومیه قائل نشده است. در سال ۱۳۹۲، وقتی حسن روحانی در زمان تبلیغات انتخابات ریاست‌جمهوری وعده صریح احیای دریاچه ارومیه را داد، متأسفانه نفس‌های این پهنه آبی به شمارش افتاده و حدود ۸۰ درصد مساحت آبی خودش را از دست داده بود. باوجوداین، این وعده روحانی، بارقه‌های امید را در دل فعالان و دوستداران محیط‌زیست و مردم منطقه روشن کرد. ستاد احیای دریاچه ارومیه در سال ۱۳۹۲ توسط هیئت وزیران در دولت یازدهم تشکیل شد. در ادامه، از سال ۱۳۹۳ این ستاد با هدف نجات این اکوسیستم ارزشمند، برنامه‌ای ۱۰ساله با ۲۶ راهکار عملی برای حفاظت و احیای دریاچه تدوین کرد. اما با گذشت بیش از یک‌دهه فعالیت ستاد، دریاچه ارومیه احیا نشده و حتی به شرایط بدتر از آغاز فعالیت این ستاد رسیده است. حال با سپری شدن بیش از سه دهه از آغاز اولین نشانه‌های شروع بحران و بیش از یک‌ دهه از فعالیت ستاد احیای دریاچه ارومیه، باید بتوان به این سؤال مهم پاسخ داد که چرا پس از یک دهه فعالیت هنوز به نقطه اول یا حتی بدتر از آن رسیده‌ایم؟