تامین نشدن حقابه تالاب هامون از رودخانه هیرمند موضوعی است که در ماه‌های اخیر اختلاف میان ایران و حکومت طالبان در افغانستان را تشدید کرد. این اختلاف البته به دوره طالبان محدود نیست و سابقه طولانی دارد. اما پس از سفر اخیر ابراهیم رئیسی به سیستان و بلوچستان و تاکیدش بر لزوم تامین حقابه، بگومگو میان مسئولان ایران و طالبان بالا گرفت. پس از بالا گرفتن تنش‌ها در مرز دو همسایه حالا به نظر می‌رسد که ادبیات دیپلماتیک جانشین نزاع کلامی شده است. چنان‌که نماینده ویژه رئیس‌جمهور در امور افغانستان از موافقت طرف افغانستانی برای بازدید کارشناسان از سد کجکی خبر داده است.

نماینده ویژه رئیس‌جمهور در امور افغانستان با حضور در برنامه تلویزیونی «صف اول» آخرین وضعیت روابط ایران و افغانستان و به ویژه مسئله تامین حقابه تالاب هامون را تشریح کرد. حسن کاظمی قمی در پاسخ به این سوال که مذاکرات با افغانستان درباره مسئله حقابه در چه مرحله‌ای است، گفت: «در موضوع حقابه هیرمند به نظرم باید از چند منظر به آن نگاه کرد، اولین منظر اینکه آیا حکمرانان امروز در افغانستان خودشان را پایبند به این معاهده می‌دانند یا خیر، از نگاه حکمرانان امروز در افغانستان می‌گویند این یک معاهده بین‌المللی و معاهده‌ای است که برای ما الزام آور است و تغییر نظام‌ها موجب از بین رفتن معاهدات نخواهد شد، چه به صورت کتبی در یادداشت‌های رسمی و چه به صورت گفت‌وگو و مذاکرات، همه مسئولان امروز در کابل بر معاهده و الزام و پایبندی به اجرای آن صحه می‌گذارند.» او تاکید کرده که «از نظر حقوقی» مشکلی وجود ندارد و طرف افغانستانی پایبندی خودش را به معاهده اعلام کرده است. اما اعلام زبانی پایبندی به تعهد و عمل نکردن به آن موضوعی است که در سال‌های اخیر بارها اتفاق افتاده و نشان می‌دهد که همسایه شرقی ایران ملاحظات سیاسی دیگری هم دارد. موضوعی که نماینده رئیس جمهور کوشید کمتر به صورت مستقیم به آنها اشاره کند.

اکنون در شمال افغانستان کانالی می‌زنند به نام «قوچ تپه» که بخش قابل توجهی از آب دریا به مسیر می‌آید. این طرح‌ها مربوط به زمان دوره «داودخان» است. هر دولتی هم که آمده مصمم بوده این کار انجام شود

نماینده رئیس جمهوری در امور افغانستان در بخش دیگری از سخنانش با اشاره به تعهد رهاسازی ۸۲۰ میلیون متر مکعب حقابه در سال‌های نرمال آبی، از موافقت طرف افغانستانی برای بازدید کارشناسان ایران از سد کجکی خبر داد: «عمده آبی که وجود دارد در سد کجکی است که فاصله آن تا مرز ایران ۷۸۰ کیلومتر است. در این موضوع هم حکمرانان هیچ بحثی ندارند و در یادداشت رسمی اخیر هم بر این نکته تاکید کردند که برای ایستگاه سنجش آب مشکلی پیش آمده بود که حل شده و مراحل آزمایشی آن انجام شده، یعنی رسیده به این که می‌توانند اطلاعات دهند. اگر از طرف ایران نکته‌ای وجود دارد کارشناسان ما می‌توانند [برای بازدید] بروند. روی این مسئله نکته اختلافی وجود ندارد.»
کاظمی قمی افزود: «۱۵ ، ۱۶ سال است که ما با بی‌آبی یا کم‌آبی مواجه بودیم. این بر منطقه سیستان اثر گذاشته است. بحثی که امروز وجود دارد و با جدیت دنبال می‌شود معاهده‌ای است که ما مکلف به پیگیری هستیم. این آب باید رها شود. امسال ما با کم آبی مواجه هستیم، صحبتی از طرف ماست به اینکه میزانی که ماهواره‌ها نشان می‌دهند آب به اندازه کافی وجود دارد، طرف افغان اعلام می‌کند که بخشی از این سد به دلیل اینکه در طی ۶۰ سال رسوبات گرفته است. بند ۵ معاهده می‌گوید طرف ایران می‌تواند از سد بازدید کنند که مقامات طالبان هم اعلام کردند که ما موافقت داریم. فضا به سمتی حرکت می‌کند که اگر ان شاءالله آبی باشد این آب بیاید و این جزو حقوق مردم ماست و طالبان هم گفته‌اند ما قبول داریم.»
اما پرسش این است که طالبان چه زمانی به کارشناسان ایرانی اجازه می‌دهد از سد کجکی بازدید کنند؟ نماینده رئیس جمهور در امور افغانستان اظهار امیدواری می‌کند این بازدید ظرف کمتر از یک ماه آینده انجام شود. او با بیان اینکه وضعیت فعلی هامون صرفا برای ایران پرمخاطره نیست و افغانستان هم از این وضعیت آسیب می‌بیند،َ گفت: «به مسئولان افغانستان گفته‌ایم ‌که شرایط فعلی فقط مشکل مردم سیستان نیست. طبیعی است ما برای مردم سرزمینمان باید تلاش کنیم، اما این وضعیت حتی متوجه خود اهالی نیمروز هم خواهد شد.» کاظمی قمی در ادامه گفته ایران در پی این است که با یک اقدام مشترک در حوزه کشاورزی هر دو مردم در منطقه نفع ببرند: «یکی از موضوعاتی که دنبال می‌کنیم، این است که بشود آب را خوب مهار کرد و به صورت بهینه استفاده کرد. در خود افغانستان هم امروز استفاده بهینه از آب نمی‌شود، به این علت که مسیر طولانی که می‌آید بخش زیادی از آب ته نشین می‌شود یا مورد تبخیر قرار می‌گیرد به دلیل اینکه منطقه جنوب گرم است و آب تبخیر می‌شود.»
نماینده ویژه رئیس جمهور در امور افغانستان افزود: «غیر از مسئله مردم بحران محیط زیستی هم ایجاد شده است که طبیعتا، این موضوع، موضوع ایران و افغانستان نیست. مسائل محیط زیستی موضوعی است که جامعه بین‌الملل هم با حساسیت به آن توجه می‌کند.»
باید به راحل‌های پایدار فکر کنیم
کاظمی قمی در بخش دیگری از سخنانش بر لزوم اجرای طرح تامین پایدار آب سیستان و بلوچستان هم اشاره کرده است. او اجرای طرح‌های کوتاه مدت تامین آب در استان را به عنوان برنامه فوری مثبت دانسته اما در عین حال با اشاره به اقدامات تاریخی افغانستان در حوزه آب‌های مرزی و کمبود منابع بر اجرای طرح‌ها پایدار تاکید کرده است: «در مسئله آب طرح‌هایی که در افغانستان دنبال می‌شود، فقط به هیرمند محدود نیست. اکنون در شمال افغانستان کانالی می‌زنند به نام «قوچ تپه» که بخش قابل توجهی از آب دریا به مسیر می‌آید، این طرح‌ها مربوط به زمان دوره «داودخان» است. هر دولتی هم که آمده مصمم بوده این کار انجام شود. به همین خاطر هم ما به عنوان کشور همسایه‌ افغانستان خارج از اینکه معاهداتی داریم و باید صد درصد عملی شود و ما هم وظیفه داریم آن‌ها را اجرایی کنیم؛ باید برای تامین آب کشور فکر اساسی کنیم.»