آمار بازماندگان از تحصیل فراتر از گزارش‌های رسمی

مرکز پژوهش‌های مجلس به تازگی با بررسی روند بازماندگی از تحصیل و ترک آن گزارشی منتشر کرده است. باید توجه کنیم که عوامل متعددی سبب افزایش بازماندگی از تحصیل و ترک تحصیل دانش‌آموزان شده است. از جمله مهم‌ترین عوامل این مسئله افزایش تعداد دانش‌آموزان در مناطقی‌ست که به دلیل مسائل اقتصادی و محرومیت‌های موجود در آن مناطق، دسترسی به امکانات آموزشی و وسیله ایاب و ذهاب دشوار شده است. افزایش سالانه بیش از 2 میلیون نفر دانش‌آموز به تعداد واجدان تحصیل در مدارس طی این سال‌ها در کنار تنگناهای اقتصادی از مهمترین عوامل مستقیم بازماندگی از تحصیل در مناطق محروم است. به طور مثال سال‌های گذشته وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در فرایند «تک شماری» با خانواده‌های دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل، تماس تلفنی گرفت و علت جدا شدن را جویا شد. نتیجه بررسی نشان داد که در درجه اول فقر و فعالیت اقتصادی، سپس معلولیت و در نهایت بحث دسترسی به مدرسه از عوامل بازماندن دانش‌آموزان از تحصیل و ترک تحصیل است. پس باید توجه داشته باشیم که وقتی آماری از تعداد بازماندگان از تحصیل مطرح می‌شود، منظور این است که آن تعداد باید در مدرسه باشند اما نیستند و ثبت‌نام نکردند و این همان شاخص بازماندگی از تحصیل واقعی است.
اما موضوع مهم و قابل بررسی این است که اگر تعداد دانش‌آموزان ثبت‌نامی را در کنار دانش‌آموزان بازمانده در نظر بگیریم، می‌توانیم به این نکته برسیم که باید چند دانش‌آموز در مدرسه‌ها داشته باشیم. آمارهای سالنامه‌های آماری آموزش و پرورش که از سرشماری‌های نفوس و مسکن نتیجه می‌شوند، عدد کوچک‌تری از آمار واقعی ارائه می‌کنند. زیرا سرشماری نفوس و مسکن که آخرین دوره آن در سال 1395 برگزار شد، آمار بازماندگی از تحصیل و ترک تحصیل را بیش از آمار آموزش و پرورش اعلام کرد. این تفاوت آماری به دو دلیل عمده وجود داشت. اول اینکه آموزش و پرورش ثبت‌نام هر فرد را معادل حضور او در مدرسه می‌داند. در حالی که ممکن است برخی ابتدای سال ثبت‌نام کنند اما در مدرسه حضور نداشته باشند. به این ترتیب آمار این افراد متاسفانه در سالنامه آماری آموزش و پرورش نه به عنوان بازمانده از تحصیل و نه به عنوان تارک تحصیل، به حساب نیامده است.
همچنین دومین موضوعی که البته درباره آن آمار دقیقی از آن در دست نیست اما شواهد زیادی آن را تایید می‌کند نیز مربوط به کسانی است که دانش‌آموزان غیرایرانی بوده اما با کد ملی دانش‌آموز ایرانی در مدارس ثبت‌نام می‌کنند. در هرحالی که این اتفاق در برخی مناطق رخ می‌دهد اما ما آماری نداریم که مشخص کند چه تعداد کودک مهاجر وجود دارند که در مدرسه ثبت‌نام نکردند. به علاوه بخشی از آمارهای گمشده در این دست گزارش‌ها نیز مربوط به کودکان ایرانی بی‌شناسنامه و یا کسانی که حاصل ازدواج زنان ایرانی با مردان غیرایرانی هستند، می‌شود.
به این ترتیب ضروری است که وقتی از بازماندگی از تحصیل صحبت می‌کنیم به بازماندگی تمام کودکان ساکن ایران چه ایرانی و چه غیر ایرانی بپردازیم و همه انواع کودکان را در آمار در نظر بگیریم. این نکته مغفول آمارگیری در سالنامه‌های آماری وزارت آموزش و پرورش و همچنین سایر ارگان‌های دولتی است. ورود همه این دانش‌آموزان به مدرسه به بی‌شک به کلاس، معلم و سایر امکانات نیاز دارد که اگر در محاسبات ما در نظر گرفته نشوند، لاجرم بخشی از کودکان از تحصیل محروم می‌شوند. پس با وجود اینکه بازماندگی از تحصیل 911 هزار نفر نیز عدد قابل توجهی است اما اگر این عدد را با نکاتی که گفته شد، تجمیع کنیم به عدد بسیار بزرگ‌تری می‌رسیم که در همه شاخص‌های ورودی از جمله نسبت دانش‌آموز به کلاس، نسبت دانش‌آموز به معلم و… می‌تواند تغییر شگرفی ایجاد کند. به این ترتیب باید ملاحظات لازم در این موضوع را درنظر گرفت زیرا بی‌توجهی به همین موضوعات، یکی از دلایلی است که سیاست‌های جذب و بازگرداندن دانش‌آموزان بازمانده به تحصیل شکست‌خورده و کمتر از 5 درصد اقدامات آموزش و پرورش در 8 استان هدف به‌ویژه در مقاطع ابتدایی و متوسطه اول به نتیجه رسیده است.