|پیام‌ ما| کاهش منابع آبی در برخی مناطق ایران باعث شده روستانشینان اتکای خود به کشاورزی را کاهش داده و تنوعی در مشاغل خود دهند تا بتوانند در برابر شرایط جدید تاب‌آوری داشته باشند. «بررسی نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری و سطح رفاه جامعه روستایی در مواجهه با تغییر اقلیم (با تاکید بر خشکسالی)» عنوان پژوهشی است که توسط ایرج صالح، دانشیار گروه اقتصاد کشاورزی دانشگاه تهران، نرگس صالح‌نیا دانشیار گروه اقتصاد دانشگاه فردوسی مشهد، سید شهاب میرباقری دانشجوی دکتری گروه اقتصاد کشاورزی دانشگاه تهران، مهدی باستانی دکتری تخصصی اقتصاد کشاورزی دانشگاه تهران در فصلنامه «آب و توسعه پایدار» منتشر شده است.

تاب‌آوری به عنوان ظرفیت بالقوه جامعه در معرض مخاطرات، با هدف حفظ یا رسیدن به سطح مناسبی از عملکرد، برای سازگاری یا مقاومت در برابر تغییرات شناخته می‌‌شود. با توجه به تغییر اقلیم، نواحی روستایی از جمله مناطقی هستند که در معرض آسیب‌پذیری بیشتری قرار دارند. با توجه به اهمیت موضوع تاب‌آوری در شناخت نحوه رویارویی با مسائل بحرانی، این مطالعه به بررسی نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری و سطح رفاه جامعه روستایی در مواجهه با تغییر اقلیم در سال 99-1398 پرداخته است. نتایج این مطالعه نشان می‌­دهد بسیاری از شاخص­‌ها مانند مشارکت در فعالیت­‌های اشتغالزایی جمعی، آشنایی با نیاز‌های جدید بازار، توسعه کسب و کار از طریق به کارگیری فناوری­‌های نوین، تجربه کار در محیط‌های متنوع شغلی، یادگیری مهارت­‌های جدید فعالیت‌های اقتصادی، از جمله راهکارهایی است که روستاییان در مواجهه به وضعیت جدید به کار می‌­گیرند تا بتوانند بحران را پشت سر بگذارند.

بررسی استراتژی­‌های تطبیق معیشت کشاورزان با تغییرات اقلیمی در مناطق ساحلی سودان و مناطق جنگلی غنا نشان داده مهمترین راهکارها برای مقابله با تغییر اقلیم، تغییر زمان کاشت، کاشت ارقام زودرس، تنوع محصول، حمایت افراد جامعه روستایی از یکدیگر و تغییر در رژیم غذایی است

از آنجایی که ایران بر روی کمربند خشکسالی قرار دارد، با مخاطراتی مانند بیابان‌زایی، تغییر کاربری اراضی و رهایی اراضی دایر روبه‌رو است. دلیل اصلی این بحران را می ‌توان توجه اندک به ابعاد مدیریت بحران خشکسالی و ارتقای زمینه‌های تاب‌آوری و انعطاف کشاورزان در برابر چنین مخاطراتی دانست. مخاطرات محیطی مانند خشکسالی این ظرفیت را دارند در نبود سیستم‌های کاهش خطر، به سوانحی جبران­‌ناپذیر برای جوامع انسانی تبدیل شوند. زندگی همراه با مخاطرات طبیعی، به معنای خسارت ‌بار بودن و آسیب‌پذیری نیست، بلکه کمبود تاب‌آوری و میزان شناخت و ادراک افراد جامعه، از درجه، نوع و نحوه مخاطره‌آمیز بودن، سبب ایجاد خسارت می ‌شود. از این رو، در سال­‌های اخیر و در سطح جهانی تغییرات چشمگیری در نگرش به مخاطرات دیده می‌­شود، به­ طوری که رویکرد غالب از تمرکز ضعیف بر کاهش آسیب‌پذیری به افزایش تاب‌آوری در مقابل سوانح تغییر پیدا کرده است. بر اساس این نگرش، برنامه­‌های کاهش اثرات مخاطرات، باید به دنبال ایجاد و تقویت ویژگی‌­های تاب‌آوری در جوامع باشند و در زنجیره مدیریت سوانح به مفهوم تاب‌آوری اجتماعات محلی توجه کنند. به عنوان مثال در مطالعه‌ای که به منظور بررسی و تحلیل مواجهه و تاب‌آوری خانواده­‌های کشاورز در معرض خشکسالی در جنوب استرالیا صورت گرفته است، به شناخت طیف وسیعی از راهبردهای مواجهه جمعی اشاره می‌کنند که خانوارها به کار می‌گیرند. در این مطالعه نشانه­‌هایی از به خطر افتادن همبستگی اجتماعی به دلیل رقابت بر سر منابع موجود در آنجا دیده می‌شود. نتایج مطالعه‌ای درباره معیشت روستایی و تطبیق خانوار با خشکسالی در دلتای اوکاوانگو در کشور بوتسوانا نشان می‌­دهد خشکسالی، فعالیت‌های معیشتی خانوارهای روستایی را تحت تاثیر قرار داده است و واکنش خانوارها به پدیده خشکسالی شامل تغییر الگوی کشت به سمت محصولات دیم، تنوع‌­بخشی معیشتی، جابه‌جایی دام به مناطق مرطوب‌تر و حفر چاه بوده است.
یافته­‌های پژوهش دیگری درباره سازگاری خانوارهای روستایی با تغییرات آب وهوایی در کشور اوگاندا هم نشان می‌­دهد کشاورزان با درآمد بالا، خشکسالی را به عنوان بزرگترین تهدید برای خود می‌دانند؛ در حالی که، کشاورزان با درآمد پایین باران‌های سیل‌آسا و طوفان را بزرگترین مخاطره عنوان می‌کنند. در مواجهه با این وضعیت 7/54 درصد از کشاورزان راهکارهایی چون ذخیره مواد غذایی، نگهداری دام و کاشت گونه­‌های مقاوم را در نظر می‌­گیرند و 3/45 درصد راهکاری را برای مقابله در نظر ندارند. همین موضوع نشان می‌دهد ارزیابی آسیب‌پذیری و اطلاع­‌رسانی به منظور نحوه سازگاری با تغییرات آب‌وهوایی ضروری است. بررسی استراتژی­‌های تطبیق معیشت کشاورزان با تغییرات اقلیمی در مناطق ساحلی سودان و مناطق جنگلی غنا هم نشان داده مهمترین راهکارها برای مقابله با تغییر اقلیم، تغییر زمان کاشت، کاشت ارقام زودرس، تنوع محصول، حمایت افراد جامعه روستایی از یکدیگر و تغییر در رژیم غذایی است. از این رو به نظر می‌­رسد ایجاد راهکار برای ارتباط بیشتر جوامع روستایی، به منظور تعامل دانش و راهکارهای مقابله با تغییرات اقلیمی امری اجتناب‌­ناپذیر است.

نتایج مطالعه‌ای درباره معیشت روستایی و تطبیق خانوار با خشکسالی در دلتای اوکاوانگو در کشور بوتسوانا نشان می‌دهد خشکسالی، فعالیت‌های معیشتی خانوارهای روستایی را تحت تاثیر قرار داده است و واکنش خانوارها به پدیده خشکسالی شامل تغییر الگوی کشت به سمت محصولات دیم، تنوع‌بخشی معیشتی، جابه‌جایی دام به مناطق مرطوب‌­تر و حفر چاه بوده است

در ایران نیز مطالعاتی در در زمینه تاب‌آوری و مواجهه جامعه روستایی با پدیده خشکسالی در مناطق مختلف انجام شده است. نمونه آن مطالعه‌ای است که به صورت کمی-پیمایشی و با استفاده از روش­‌های توصیفی-تحلیلی و روابط همبستگی به بررسی نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری خانوارهای روستایی در شرایط خشکسالی در روستاهای استان اصفهان پرداخته است. در این پژوهش 12 روستا که هر کدام در درجه­‌های مختلف خشکسالی بودند و در سطوح گوناگونی از نظر برخورداری از امکانات توسعه‌ای قرار داشتند، بررسی شدند. گفت‌­وگو با خبرگان روستایی و برخی از سرپرستان خانوار بخش دیگری از این مطالعه بود. نتایج به دست آمده از این مطالعه نشان داد انتخاب رویکرد تنوع معیشتی به تاب‌آوری بیشتر خانوارها در شرایط خشکسالی منجر می‌­شود. در همین رابطه در روستاهایی که در معرض خشکسالی­‌های شدیدتری بودند تنوع معیشتی بیشتری هم مشاهده شد. همچنین در پژوهشی که در 43 روستای شش شهرستان در شرق دریاچه ارومیه با درجات مختلف خشکسالی و سطوح برخورداری از امکانات توسعه‌ای انجام شد، نشان داد همانند مورد پژوهش روستاهای اصفهان، در این منطقه نیز با افزایش خشکسالی و بالا رفتن درجه آن، تنوع معیشتی در میان روستاییان نیز افزایش یافته است.
نگارندگان پژوهش «بررسی نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری و سطح رفاه جامعه روستایی در مواجهه با تغییر اقلیم (با تاکید بر خشکسالی)» با بهره‌گیری از روش تحلیل عاملی و با استفاده از 5 شاخص و 38 زیرشاخص در سال 99-1398 در دهستان جارو از توابع بخش پلنگ آباد، شهرستان اشتهارد استان البرز بهره گرفته‌اند. نتایج پژوهش آنها مانند موارد مشابهی که در ایران و جهان گفته شد، نشان می‌دهد بین خشکسالی و تنوع‌بخشی ارتباط معناداری وجود دارد. از نظر این محققان مشارکت در فعالیت‌های اشتغالزایی جمعی نظیر آشنایی با نیازهای جدید بازار، توسعه کسب و کار از طریق به کارگیری فناوری­‌های نوین، تجربه کار در محیط­‌های متنوع شغلی، یادگیری مهارت‌های جدید فعالیت­‌های اقتصادی نشان‌دهنده اهمیت شناخت نیازهای اساسی بازار و افزایش توانایی روستاییان برای انجام فعالیت­‌های جایگزین و مکمل کشاورزی در مواقع بحران است. از این رو این پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند با شناسایی نیازهای جدید بازار در سطوح مختلف استانی، ملی و بین‌المللی به آموزش ایجاد مراکز فنون و فعالیت­‌های مرتبط با نیاز بازار اقدام شود. علاوه بر آن شیوه­‌های نوین آبیاری در افزایش تاب‌آوری نقشی مهم دارد و در کنار آن نیز بایستی موضوعات دیگری نظیر افزایش مشارکت زنان در مسائل معیشتی خانوار، کاهش هدررفت آب در بخش کشاورزی و … مورد توجه قرار گیرند. ایجاد زمینه­‌های اشتغال مرتبط با کشاورزی که علاوه بر افزایش زمینه‌های شغلی، کاهش ریسک تولید، حذف واسطه و به طور کلی افزایش درآمد کشاورزان را به دنبال داشته باشد، از دیگر مواردی است که از نظر نگارندگان مقاله «بررسی نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری و سطح رفاه جامعه روستایی در مواجهه با تغییر اقلیم (با تاکید بر خشکسالی)» بایستی مدنظر قرار گیرد. در همین راستا ایجاد کارخانه‌های تبدیلی و سردخانه محصولات کشاورزی که به افزایش سطح رفاه روستاییان منجر شود یکی از اولویت­‌هایی است که باید لحاظ شود.