حفاری‌های غیرمجاز در محوطه‌های تاریخی جیرفت بار دیگر زنگ خطر را برای یکی از مهم‌ترین کانون‌های باستان‌شناسی ایران به صدا درآورده است. در حالی که فرماندار جیرفت از مسدودسازی گودال‌های ایجادشده به‌دست حفاران غیرمجاز و پیگیری برای شناسایی عوامل این تخریب‌ها خبر داده، شواهد میدانی و اظهارات منابع مطلع نشان می‌دهد امکانات محدود یگان حفاظت، گستردگی عرصه‌های تاریخی و حضور حفاران مسلح، حفاظت از این میراث چندهزارساله را با چالش‌های جدی روبه‌رو کرده است.

در روزهای اخیر تصاویری از وضعیت حمام تاریخی «گنجعلی‌خان» کرمان، در رسانه‌ها منتشر شده که نشان از وضعیت نامناسب این گرمابه تاریخی کرمان دارد؛ بنایی با بیش از ۴۰۰ سال قدمت که به‌واسطه معماری دقیق و تزیینات کم‌نظیر، به‌عنوان یکی از زیباترین گرمابه‌های تاریخی ایران شناخته می‌شود. مسئولان استان معتقدند بناهای تاریخی همواره در معرض فرسایش قرار دارند و آسیب‌هایی که اخیراً در رسانه‌ها انعکاس پیدا کرده، به‌تازگی ایجاد نشده؛ بلکه در طول سالیان به وجود آمده است. آنها از پایش مستمر بنا می‌گویند؛ اما سؤال اینجاست که آیا تنها پایش برای حفاظت از یک بنای تاریخی کفایت می‌کند؟

اولین دوره از جشن ملی بوم‌گردی‌های ایران در حالی دوم خردادماه ۱۴۰۴ در کرمان به کار خود پایان داد که برگزارکنندگان آن را آغاز مسیری تازه برای توسعه گردشگری بومی و حتی گامی در مسیر جهانی‌شدن این حوزه توصیف کردند؛ اما با گذشت یک سال از این جشن سؤال این است که این جشن ملی چه آورده‌ای برای بوم‌گردی‌ها و گردشگری کرمان داشته است؟

هم‌زمان با طرح دوباره موضوع شهرک‌سازی در محدوده شهر قدیم «جیرفت»، جمعی از باستان‌شناسان با انتشار نامه‌ای نسبت به پیامدهای این اقدام هشدار داده‌اند. در همین زمینه، یک عضو هیئت‌علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه جیرفت می‌گوید اجرای پروژه‌های عمرانی در «عرصه» این محوطه تاریخی می‌تواند به تخریب یکی از مهم‌ترین محوطه‌های باستانی کشور منجر شود.

با گذشت بیش از دو سال از بازگشایی نمادین «کارخانه تاریخی ریسباف اصفهان»، خبرها از تمدید دوباره مهلت اجرای طرح احیای این مجموعه و تلاش برای جذب سرمایه‌گذار در قالب مدل اقتصادی BOLT حکایت دارد؛ پروژه‌ای که قرار بود به موزه منطقه‌ای و مرکز مهم گردشگری فرهنگی تبدیل شود، اما در فاصله اردیبهشت ۱۴۰۳ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ بیشتر با تفاهم‌نامه‌ها، تغییر روایت کاربری و تمدید زمان اجرا به پروژه‌ای راکد برای گردشگری و میراث اصفهان تبدیل شده است.

درحالی‌که آمارها از پتانسیل بالای ایران برای جهش در بازار گردشگری پسابحران حکایت دارند، سایه تنش‌های نظامی و آسیب به برخی زیرساخت‌های میراثی، تصویر «ایرانِ امن» را در رسانه‌های جهانی با چالشی بی‌سابقه روبرو کرده است. ثبت ملی ۱۳ هزار و ۵۰۰ مکان آسیب‌دیده تحت عنوان «مکان - رویداد» و پیشنهاد معرفی «کاخ گلستان» به‌عنوان نماد تاب‌آوری تمدنی، نشان می‌دهد که دستگاه‌های متولی به این درک رسیده‌اند که در دنیای امروز، «جنگ روایت‌ها» به‌اندازه حفاظت فیزیکی از بناها اهمیت دارد. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا دیپلماسی فرهنگی ما توانِ تبدیلِ «تصویر تخریب» به «محرک همبستگی جهانی» را دارد؟

این روزها چهره شهرها بیش از هر زمان دیگری دگرگون شده است. جنگ، ردّ خود را بر سیمای بسیاری از مناطق برجای گذاشته؛ شهرهای بزرگ و تاریخی مانند تهران، اصفهان و شیراز از شدیدترین حملات و ویرانی‌ها آسیب‌دیده‌اند. به باور برخی، این تحولات تنها کالبد شهر را تغییر نداده، بلکه نگاه و احساس مردم به شهر و زندگی شهری را نیز دگرگون کرده است. «مهرداد زواره‌محمدی» معمار و پژوهشگر در گفت‌وگو با «پیام‌ما» می‌گوید که فضاهای عمومی دیگر آن‌گونه که باید، عمومی نیستند.

بی‌توجهی وزارتخانه میراث‌فرهنگی به میراث جهانی کرمان

هرکسی که پایش را در شفیع‌آباد بگذارد در همان پیچ‌وخم‌های اول روستا کاروانسرای تاریخی بی‌نظیری را می‌بیند، کاروانسرایی که مدت‌هاست ورودی‌اش تبدیل به فروشگاه دائمی محصولات گروه گوجینو شده، درواقع اگر نقش کاروانسرای شفیع‌آباد را در جهانی‌شدن روستای شفیع‌آباد نادیده بگیریم، خطا کرده‌ایم. این کاروانسرا به دلیل موقعیت و معماری بی‌نظیرش فضایی برای زنان استوار کویر ایجاد کرده و البته بیم آن وجود دارد که این بنای ارزشمند تغییراتی در کاربری‌اش ایجاد شود.

نوروز ۱۴۰۵ تعطیلات ویژه‌ای برای همه ایرانی‌ها بود، برای صنعت گردشگری ویژه‌تر، کشوری که سال‌هاست تعداد گردشگر خارجی در آن، هر سال از سال قبل کمتر شده و می‌توان گفت در نوروز ۱۴۰۵ به صفر رسیده است. جنگ تحمیلی که حالا پس از ۴۰ روز به آتش‌بسی دوهفته‌ای رسیده، بسیاری از استان‌های کشور را درگیر کرد. حدود ۷۰ هتل در نقاط مختلف کشور به‌ویژه در استان‌هایی که بیشتر درگیر جنگ بودند، دچار آسیب‌دیدگی شدند. در این گفت‌وگو تلاش کردیم وضعیت گردشگری در شرایط حال حاضر را برای ایران بررسی کنیم، محمد جهانشاهی کارشناس گردشگری در ایام نوروز ۱۴۰۵ به‌عنوان ناظر عالی ستاد خدمات سفر کشور در استان‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و هرمزگان حضور داشته و از نزدیک شاهد شرایط گردشگری این استان‌ها در نوروز بوده است. جهانشاهی دبیر کمیته ملی طبیعت‌گردی کشور است. او عناوین معاون گردشگری استان کرمان و مدیرکل سابق میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان سمنان را نیز در کارنامه دارد. جهانشاهی معتقد است با خلاقیت و برنامه‌های گردشگری درون‌زا می‌توان آستانه تحمل صنعت گردشگری را در چنین شرایطی بالاتر برد.

در هفته‌های اخیر موجی از مخالفت با ساخت‌وسازی در بافت تاریخی کرمان، از سوی فعالان میراث‌فرهنگی در رسانه‌های رسمی و شبکه‌های اجتماعی بازتاب گسترده یافته است. پای استاندار کرمان به پروژه باز شده و فعالان میراث‌فرهنگی از استاندار می‌خواهند پروژه متوقف شود. ماجرا از این قرار است که اداره‌کل امور مالیاتی استان کرمان می‌خواهد ساختمانی هفت‌طبقه در ۵۰۰ متری میدان تاریخی ارگ و میدان گنجعلی‌خان و کاروانسرای ثبت جهانی گنجعلی‌خان بسازد و یک اسکلت آبی هفت‌طبقه را در منظر تاریخی این اماکن تاریخی علم کرده است. درصورتی‌که قوانین میراث برای این محدوده دو طبقه را اجازه می‌دهد. ساختمان بانک مسکن مرکزی هم کنار این اسکلت وجود دارد که پنج طبقه است و اگر ساختمان اداره امور مالیاتی کمتر از پنج طبقه بود، می‌توانست پشت ساختمان بانک مسکن پنهان شود و در منظر تاریخی کاروانسرای گنجعلی‌خان چیز دیگری اضافه نکند. اما مجوز ساختمان، شش طبقه روی پیلوت و درواقع هفت طبقه است.

گفت‌وگو با مهرداد زواره محمدی معمار و پژوهشگر حوزه معماری در مورد اهمیت ساختمان شیشه‌ای صدا و سیما در معماری مدرن ایران و نگرانی برای بازسازی و برگشت به کاربری این ساختمان مهم.