از بین رفتن ۶۲ میلیون شغل در سراسر دنیا، یکی از آثاری بود که پاندمی کرونا در صنعت گردشگری جهان به جا گذاشت. این روزها فعالان گردشگری معنای این آمار را بیشتر درک می‌کنند. در روزهایی که گردشگری در حال خروج از رکودی دو ساله است، می‌شود به خوبی معنای تمام هشدارها و ابراز نگرانی‌ها درباره کوچ نیروی انسانی متخصص از این حوزه را درک کرد. در دوران اوج همه‌گیری این ویروس در جهان یکی از نگرانی‌های جدی در صنعت گردشگری، خروج نیروهای انسانی متخصص از این صنعت بود. موضوعی که امروز آثار و تبعات آن دامن‌گیر صنعت گردشگری شده است. گزارش اخیر شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC) نشان می‌دهد بسیاری از کشورها که صنعت گردشگری آنها فعالیت دوباره را از سر گرفته ، با مسئله‌ای جدی مواجه شده‌اند و آن بحران کمبود نیروی انسانی است. این گزارش نشان می‌دهد معادل ۴۸۰ هزار فرصت شغلی در صنعت گردشگری خالی مانده است و در بازارهای بزرگ سفر، میزان تقاضا برای نیروی کار متخصص، از متقاضیان این فرصت‌های شغلی بیشتر شده است.

«کمبود نیروی انسانی چالشی جدی در گردشگری آینده دنیا است، هر چند شرایط در طول سال 2022 به تدریج تعدیل می‌شود اما احتمالا این مشکل باقی می‌ماند» این هشدار سازمان جهانی گردشگری، در بخشی از گزارشی که شورای جهانی سفر و گردشگری منتشر کرده، آمده است. گزارشی که در آن به آمار و اطلاعاتی اشاره شده که نشان از بحرانی جدید در صنعت گردشگری دنیا دارد. بر اساس این گزارش سفر و گردشگری ایالات متحده با کسری تقریبا 700 هزار نفری نیروی کار در سال 2021 مواجه شده است. اما بررسی‌ها خبر از تداوم این شرایط دارند. تا جایی که شورای جهانی سفر و گردشگری معتقد است: «چشم‌انداز سال ۲۰۲۲ تنها اندکی بهتر خواهد بود. از هر ۱۳ موقعیت شغلی در سال آینده میلادی، یک فرصت شغلی -در مجموع بالغ بر ۴۸۰ هزار فرصت شغلی- خالی خواهد ماند» گزارش WTTC با بررسی تقاضای مشاغل مسافرتی و گردشگری در ایالات متحده نشان می‌دهد در نیمه دوم سال ۲۰۲۱ حدود ۶.۶ میلیون فرصت شغلی در صنعت سفر این کشور وجود داشته است که با کمبود نیروی کار ۶۹۰ هزار نفری -معادل یک شغل از هر ۹ فرصت شغلی- روبه‌رو شده است. این آمار نشان دهنده کسری ۱۱ درصدی نیروی کار در این حوزه است.
این گزارش که توسط شورای جهانی گردشگری و با همکاری آکسفورد اکونومیک تهیه شده، برای نخستین بار موضوع کمبود نیروی انسانی را در بازه زمانی دسامبر 2021 تا 2022 در بازارهای مهم سفر و گردشگری مورد بررسی قرار داده است. این گزارش نشان می‌دهد در کشورهایی همچون انگلیس، اسپانیا، فرانسه، ایتالیا، پرتغال و ایالات متحده، کمبود نیروی کار به‌وضوح خود را نشان داده و تقاضا برای نیروی کار از تعداد متقاضیان پیشی گرفته است. این موضوع برای بازارهای بزرگ سفر یک نگرانی جدی است. چرا که رفع محدودیت‌های سفر بعد از حدود دو سال، متقاضیان بسیاری برای این بازار ایجاد کرده است. اما نیروهای انسانی این حوزه که در دوران رکود مجبور به تغییر شغل خود شدند، یا حاضر به بازگشت به شغل قبل نیستند و یا به سختی این اقدام را انجام خواهند داد.
این نگرانی در صنعت گردشگری دنیا آنقدر جدی است که جولیا سیمپسون، رئیس و مدیرعامل شورای جهانی سفر و گردشگری، عنوان می‌کند: «اگر برای پذیرش گردشگران نیروی انسانی کافی نداشته باشیم، ممکن است بقای کسب‌وکارهای مسافرتی باز هم در معرض تهدید قرار گیرد. این اتفاق ضربه دیگری است که ممکن است بسیاری از کسب‌وکارها از آن جان سالم به در نبرند» سازمان جهانی گردشگری نیز در این خصوص هشدار داده و معتقد است: «کمبود نیروی انسانی چالشی جدی در گردشگری آینده دنیا است، هر چند شرایط در طول سال 2022 به تدریج تعدیل می‌شود اما احتمالا مسئله کمبود نیروی انسانی به قوت خود باقی خواهد ماند.» سازمان جهانی گردشگری بر این باور است که: «بهبود اقتصاد این بخش در سراسر جهان به کسب‌وکارها و دولت‌ها بستگی دارد، آنها باید بتوانند این مسئله مهم را در جهت پاسخگویی به نیازهای ایجاد شده در حوزه سفر حل کنند» اما این تنها نگرانی موجود در حوزه گردشگری نیست. سویه جدید کرونا باز هم محدودیت‌هایی را برای سفر ایجاد کرده است. بسیاری از فعالان این حوزه معتقدند با انجام واکسیناسیون عمومی در بسیاری از کشورها و همچنین عادی شدن رعایت پروتکل‌ها در سفر، ایجاد محدودیت‌های دوباره در گردشگری خسارات جدیدی به این صنعت وارد می‌کند. با شیوع سویه جدید کرونا و اعمال محدودیت‌های جدید در برخی کشورها، سازمان جهانی گردشگری در اظهار نظری نگرانی خود را نسبت به ایجاد محدودیت‌های جدید مطرح و عنوان کرده است: «بازگرداندن محدودیت‌های مسافرتی به نفع صنعت گردشگری نیست. هر چند این اقدامات با هدف جلوگیری از انتشار نوع جدیدCOVID19، صورت می‌گیرد اما مانع گسترش ویروس نمی‌شود و تنها به معیشت کسانی که در این حوزه شاغل هستند، آسیب می‌رساند»
گزارش اخیر WTTC با مرور آسیب‌ها و آثار مخربی که COVID19 بر بخش سفر و گردشگری داشت، به از دست دادن 62 میلیون شغل در سراسر جهان اشاره کرده و آورده است: «اقدامات پیشگیرانه توسط بسیاری از دولت‌ها این امکان را برای صنعت گردشگری فراهم کرد تا میلیون‌ها شغل و معیشت در معرض خطر را با اجرای طرح‌های مختلف و در نظر گرفتن برنامه‌های حمایتی، نجات دهد. اما در سال جاری با کاهش محدودیت‌ها، تقاضا برای سفر افزایش پیدا کرده و وضعیت تا حدودی بهبود کرده است. اما در این شرایط افزایش تقاضا برای نیروی کار نتوانست با میزان متقاضیان برای مشاغل بخش گردشگری -به ویژه در نیمه دوم سال 2021- تطابق پیدا کند. تا جایی که در سراسر جهان کشورهایی مثل بریتانیا، اسپانیا، فرانسه، ایتالیا، پرتغال و ایالات متحده، به شکل قابل توجهی با کمبود نیروی کار در این بخش روبه‌رو شدند و به عبارتی تقاضا برای اشتغال از عرضه نیروی کار پیشی گرفت»
در همین رابطه WTTC راهکارهایی برای مقابله با بحران کمبود نیروی کار به دولت‌ها و کسب‌وکارهای گردشگری پیشنهاد داده و در پایان گزارش خود آورده است: «تسهیل جابه‌جایی نیروی‌کار، فراهم کردن امکان دورکاری، ایجاد فضای ایمنی اجتماعی، ارتقای مهارت و مهارت‌آموزی مجدد و یا جذب و آموزش استعدادها و نیروهای جدید، ترویج آموزش و کارآموزی، می‌تواند دولت‌ها و کسب و کارها را برای مقابله با این بحران نگران کننده یاری کند»
گردشگری ایران و تبعات کوچ نیروهای متخصص
در ایران هم گردشگری به کندی در حال خروج از رکود است. مشکلات اقتصادی و نبود حمایت‌های لازم از سوی دولت در دو سال گذشته بسیاری از شاغلان بخش گردشگری را مجبور به کوچی اجباری از این حوزه کرد. نیروهایی که سال‌ها برای آموزش و کسب تجربه سرمایه‌گذاری کرده بودند، به اجبار و برای تامین معاش، در شغلی دیگر مشغول شدند و حالا بازگرداندن آنها به فعالیت در بخشی که با وضعیت موجود نمی‌توان پیش‌بینی روشنی از آینده آن داشت، کار آسانی نیست.
هر چند بسیاری از فعالان بخش خصوصی تمام تلاش خود را برای حفظ نیروهای متخصص به کار بستند، اما گوشه‌نشینی و انفعال دولت باعث از دست دادن بخش بزرگی از سرمایه انسانی گردشگری شد. در ایران دولت در دوران رکود گردشگری، نه تنها حمایتی شایسته از فعالان این بخش نکرد، که با اعطای تسهیلات و وام‌هایی با بهره 14 و 16 درصد، بسیاری از فعالان این بخش را مقروض کرده و با وعده‌ امهال وام‌ها -که به گفته بسیاری از فعالان این بخش در عمل هرگز محقق نشد- ضربه‌ای به شاغلان این بخش وارد کرد که آسیب آن از آسیب وارد شده از پاندمی بیشتر که نه، اما کمتر هم نبود.
تعطیلی دفاتر مسافرتی، کوچ شغلی راهنمایان و کارشناسان زبده و متخصص از بخش گردشگری و نحیف شدن بدنه کارشناسی این بخش، نتیجه تمام تصمیمات و اتفاقاتی بود که بخش گردشگری در آن نقشی نداشت، اما انگیزه فعالیت در این حوزه را از بسیاری از افراد شاغل در این حوزه سلب کرد.
گردشگری ایران پس از پشت سر گذاشتن روزهایی سخت، مدتی است با قدم‌هایی لرزان رو به جلو حرکت می‌کند اما هنوز به رونق کافی نرسیده است. به همین دلیل به نظر می‌رسد هنوز آثار و تبعات بحران کمبود نیروی انسانی در این بخش چندان نمایان نشده است. اما باید دید این بخش که دل به معدود کورسوهای امید برای زنده شدن دوباره بسته، در صورت رونق گرفتن دوباره گردشگری، چطور با بحرانی که گویی هنوز زنگ خطر آن در ایران به صدا درنیامده و کسی را نگران نکرده، مواجه می‌شود.