خلیج فارس یکی از مجموعه‌های آبی کشور است که به واسطه وجود منابع نفت و گاز، میدان‌های متعدد نفتی و تردد نفتکش‌ها برای صادرات نفت همواره با آسیب و تهدید ورود منابع نفتی روبرو بوده است. این منابع از طریق سکوهای نفتی یا خطوط آسیب‌دیده و فرسوده‌ انتقال نفت و نشت نفت وارد این حوزه می‌شوند و ما برای مدیریت به موقع این آلودگی‌ها باید به اطلاعاتی دراین‌باره دسترسی داشته باشیم. در گذشته ارسال اطلاعات با تاخیر بسیار زیادی مواجه بود بنابراین فجایع زیادی به بار می‌آورد چرا که نشت نفت اتفاق می‌افتاد و به تدریج از طریق امواج به سواحل خلیج فارس می‌رسید و آلودگی‌های زیادی را رقم می‌زد. البته همچنان اینگونه اتفاقات در حال رخ دادن است ولی به واسطه پیشرفت علم و تکنولوژی، فرصت کاهش خسارت‌ها برای ما هم ایجاد شد تا این لکه‌های آلودگی را با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای شناسایی کنیم. سازمان برای حل این مشکلات با شرکت‌ها و دانشگاه‌های فعال در این زمینه هم قراردادهایی را منعقد کرد تا هر گونه آلودگی در خلیج فارس در طول شبانه روز به سرعت از طریق تصاویر ماهواره‌ای، ارسال گزارش به مراجع ذی‌ربط و وارد عمل شدن گروه‌های امدادی قابل حل باشد.
در کنار چنین اقدامات مهم و با ارزشی باید منشا آلودگی‌ها را هم شناسایی کنیم و کشوری که عامل آلودگی، مشخص شود. باید بدانیم که این آلودگی‌ها به کدام میدان نفتی مربوط است و از طریق کدام شناور وارد خلیج فارس شده است تا از نظر بین‌المللی و حقوقی هم امکان اعلام جرم در مراجع مربوطه داشته باشیم. برای اقدام دوم همکاری‌هایی را برای تعیین کیفیت نفت هر کدام از میدان و سکوهای نفتی با یکی از دانشگاه‌ها آغاز کرده‌ایم. میدان‌های نفتی هم مانند اثر انگشت که هر فردی متعلق به خود دارد، هر کدام کیفیت خاص خود را دارند بنابراین در حال اقدام برای شناسایی تک‌تک میدان‌ها و سکوهای نفتی هستیم تا بعد از هر آلودگی نفتی، از طریق نمونه‌برداری منبع و منشا را برای پیگیری‌های بین‌المللی مشخص کنیم. در وهله نخست از نظر زمانی شناسایی نقطه و مسیر آلودگی برای ما خیلی مهم است تا برای اعزام امدادگران آماده باشیم…
ادامه در صفحه 4
ردیابی لکه‌های نفتی
و شناسایی محدود تالابی کشور

و در مرحله بعدی هم شناسایی منبع آلودگی برای پیگیری‌های حقوقی اهمیت دارد که هر دو اقدام در حال انجام است و نتایج آن نیز به محض حصول، اطلاع‌رسانی خواهد شد.
شناسایی محدود تالابی کشور اقدام دیگری در مقیاس ملی و کلان‌تری است. در کشور محدود ۳ میلیون هکتاری تالاب‌ها را تحت مدیریت داریم که بر اساس قانون حفاظت از تالاب‌ها مسئولیت آن بر عهده سازمان حفاظت از محیط زیست است. علاوه بر این وسعت، حدود ۵ هزار و ۸۰۰ کیلومتر هم طول سواحل کشور است. رصد و پایش این محدوده‌ها به دلیل گستردگی محدوده‌ها، کمبود نیرو، امکانات، تجهیزات و نبود قابلیت دسترسی آسان در گذشته امکان‌پذیر نبود و برای جلوگیری از هر گونه تخریب و دست‌اندازی، نیازمند رصد و شناسایی است بنابراین سازمان از طریق تکنولوژی‌های روز دنیا، این موضوع را در دستور کار قرار داده است. در این فناوری که ترکیبی از تصاویر ماهواره‌ای، تصاویر هوایی و اقدامات میدانی زمینی است به دانش جدیدی دست یافته‌ایم و می‌توانیم ادعا کنیم که در منطقه خاورمیانه کاری نو و جدید است و شاید حتی در دنیا هم جز کارهای جدید باشد. شرکت‌های دانش‌بنیان، نرم‌افزاری را برای این کار برنامه‌ریزی کردند و از طریق آن تصاویر هوایی از تالاب‌ها با دقت و کیفیت بالا به صورت روزانه انجام می‌شود و هر گونه تغییرات هفتگی یا ماهیانه در این محدوده‌ها قابل شناسایی و مدیریت خواهد شد. این روش به ما کمک زیادی خواهد کرد و هزینه‌ها را نیز کاهش خواهد داد. همکاران ما با کمک آن از کوچک‌ترین تغییرات در پوشش گیاهی، محدوده‌های آبی و همچنین در تصرفات غیرقانونی در محدوده‌های تالابی مطلع خواهند شد. یکی از دغدغه‌های بسیار مهم و جدی در این زمینه تالاب‌ها تامین حقابه است و با بهره‌گیری از این دانش و با نصب لیزر اسکن در زیر هواپیما توانستیم عمق تالاب‌ها را هم تعیین کنیم. این عمق‌یابی در هزاران نقطه، انجام و حجم مخزن تالاب‌ها شناسایی شده است. می‌توانیم با دقت متر مکعب اعلام کنیم که در یک ماه چه میزان آب در یک تالاب وجود دارد و میزان آب ۱۲ ماه را در آن محاسبه کنیم. میزان حقابه تالاب از یک دستگاه یا وزارت‌خانه از این طریق قابل مطالبه است. تمام تحقیقات اکولوژیکی و پوشش گیاهی هم از همین طریق برای مدیریت تالاب قابل رصد کردن است تا برنامه‌های درستی اجرا شود.
در دو سال گذشته در تالاب میانکاله مرگ و میر پرندگان مهاجر را شاهد بودیم و نزدیک ۴۰ هزار قطعه از این پرندگان در دی و بهمن سال ۹۸ تلف شدند. سناریوهای مختلفی درباره تلفات پرندگان معرفی شد ولی یکی از نکات حائز اهمیت میزان آب موجود در این تالاب است که می‌تواند باعث بعضی رویدادها شود و شرایط را برای رشد بعضی از باکتری‌ها فراهم کند. با این فناوری میزان آب موجود در تالاب در ماه‌های مختلف محاسبه شد و از طریق مدل این میزان را برای سال‌های گذشته استخراج کردیم. مشخص شد زمانی که میزان حجم آب تالاب از عددی معین کم‌تر می‌شود، شرایط برای رشد برخی از این میکروارگانیسم‌های خطرناک و این باکتری‌ها فراهم می‌شود بنابراین در سال‌هایی وقتی عدد کم شده است، مرگ و میر پرندگان را داشته‌ایم. یعنی از طریق یک سیستم هوشمند می‌توانیم به اتفاقات اکولوژیکی در داخل تالاب‌ها پی ببریم. در تالاب انزلی با رشد گونه‌های مهاجمی مثل سنبل آبی یا گونه مهاجم دیگری مثل آزولا روبرو بودیم و از طریق تصاویر ماهواره‌ای و هوایی مجموعه پهنه‌های آلوده به این دو گونه مهاجم را استخراج کردیم. میزان محدوده آبی تالاب انزلی (محدوده مرطوب و محدوده خشک‌شده) را با دقت بالا استخراج کردیم و همین کار در تالاب میانکاله هم انجام شد. این فعالیت اقدامی نو و بسیار با اهمیت برای حوزه محیط زیست خواهد بود که در حال توسعه در تمام تالاب‌های کشور است که بعد از آن هم برای سواحل ایران اجرا خواهد شد. در آینده نزدیک هم داده‌های آن استخراج و در اختیار همه علاقه‌مندان به محیط زیست، محققان، دانشگاهیان و دانشمندان قرار خواهد گرفت. میزان این داده‌ها به قدری زیادی است که سامانه‌ای را مربوط به تالاب‌ها طراحی کردیم که فاز یک آن تمام شده است و قابلیت دسترسی دارد. داده‌ها به تدریج در این سامانه بارگزاری خواهد شد. فاز دوم این سامانه تبدیل اطلاعات به زبان انگلیسی است تا مراجع بین‌المللی هم بتوانند از اطلاعات آن بهره‌مند شوند. علاوه بر بارگزاری این داده‌ها حدود ۷۰ مطالعه پژوهشی هم روی همین سایت بارگزاری شده و علاقه‌مندان می‌توانند با یک جست‌وجوی ساده به پژوهش‌های انجام شده دانشگاه‌ها و سازمان حفاظت محیط زیست دسترسی پیدا کنند.