صبح دیروز هیچ کولری در 6 شهرستان شمالی کرمان روشن نشد. مردم ترجیح دادند گرمای هوا را تحمل کنند تا اینکه نفس کم بیاورند. آلودگی از شهرهای شمالی شروع شد و به مرکز استان رسید و صبح نشده 5 دستگاه سنجش آلودگی هوا، وضعیت را قرمز نشان دادند؛ انار ۵۰۰، راور ۴۳۲، زرند ۵۰۰، کرمان ۴۰۸ و فهرج ۵۰۰. از چهار صبح وضعیت خطرناک گزارش شد تا بعد از ظهر همان روز. فقط این 5 شهرستان نبود،‌ وسعت آلودگی کل شهرهای شمالی کرمان را در برگرفت و یک یکشان را تعطیل کرد؛ ابتدا اداره‌ها و بعد بانک و اصناف.

ساعت چهار صبح بود که آلودگی در کرمان به نهایت رسید. چنان که کل شهر خاکی به نظر می‌رسید. هوا به قدری کثیف بود که از شیشه ساختمان یک طبقه هم نمی‌توانستی آسفالت خیابان را ببینی. تا چهار ساعت بعد ایستگاه سنجش کیفیت هوای کرمان آلودگی را نشان نمی‌داد، اما ستاد مدیریت بحران از همان ابتدا دستور تعطیلی را صادر کرد. اولین دستورالعمل ساعت 8 صبح صادر شد. کارگروه استانی شرایط اضطرار را اعلام کرد و همه اداره‌ها و دستگاه‌های اجرایی شهرستان کرمان تعطیل شدند. تعطیلی بانک‌ها و بخش خصوصی هم منوط شد به دستورات مقامات بالایی‌.
بوی خاک در کل هوا پیچیده بود. نه از آن بوهایی که هنگام ریختن آب کف باغچه به مشام می‌رسد و روحت را تازه می‌کند. انگار خاک را آلوده به دوده کرده باشند و با صافی در هوا پخش کرده باشند؛ آنقدر کثیف که تاب ایستادن حتی به قدر جمع کردن لباس‌های روی بند را نداشتی. طاهره مختاری‌زاده، شهروند 78 ساله‌ای که در مرکز شهر زندگی می‌کند به «پیام‌ما» می‌گوید که با سرفه و نفس تنگی از خواب بیدار شده است: «هوا از لای شکاف در وارد حال شده بود. نه می‌توانستم اسپری‌ام را پیدا کنم و نه توان این را داشتم که از جایم بلند شدم . نذر و نیاز کردم تا توانستم از جایم بلند شوم و با هزار بدبختی در را ببندم.»
مرجان درختی، فرد دیگری است که در محله هزار و یک‌شب زندگی می‌کند به «پیام‌ما» می‌گوید ناچار شده لباس‌هایی که شب قبلش شسته و پهن کرده را از روی بند رخت بردارد و دوباره بشوید. «رد خاک روی تمام لباس‌ها نشسته بود، حتی کنار پنجره‌ها هم یک لایه خاک گرفته بود.» او کارمند یک لباس‌فروشی در شمال شهر است و تا ظهر نمی‌دانسته که باید به سر کار برود یا نه.
این سردرگمیِ همه کارمندان بخش خصوصی بود. عباس رضایی که در خیابان مهدیه صاحب یک خیاطی است به «پیام‌ما» می‌گوید: «کاملا مشخص بود که هوا آلوده است اما نمی‌دانستیم که چکار کنیم. آخر سر هم به یک ساعت نکشیده مغازه را تعطیل کردیم و برگشتیم.»
چرا تعطیلی دیر اعلام شد؟
دیروز اگرچه هوای شهرهای شمالی کرمان غبار‌آلود بود اما دستگاه پایش کیفیت هوای استان این آلودگی را تشخیص نداد. ایستگاه کرمان – هوانیروز تا ساعت هفت صبح شاخص کیفیت هوا را 59 نشان می‌داد.
شاخص کیفیت هوا (AQI) به پنج دسته اصلی تقسیم‌بندی می‌شود. صفر تا ۵۰ یعنی هوا «پاک» است. از ۵۱ تا ۱۰۰ هوا «قابل قبول(سالم) یا متوسط» است. از ۱۰۱ تا ۱۵۰ هوا «ناسالم برای گروه‌های حساس» است و از ۱۵۱ تا ۲۰۰ «ناسالم برای همه گروه‌ها». از ۲۰۱ تا ۳۰۰ شرایط کیفی هوا «بسیار ناسالم» است و از ۳۰۱ تا ۵۰۰، «خطرناک». به عبارت بهتر شاخص کیفیت هوای سازمان محیط زیست هوای کرمان را قابل قبول یا سالم تشخیص داده بود، اما چرا؟
مرجان شاکری، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست به «پیام‌ما» می‌گوید: «علت اینکه طول کشید تا ما این آلودگی را اعلام کنیم به این دلیل بود که دانشگاه علوم پزشکی دستگاه10pm، داشت و ما نداشتیم. طبق داده‌های دانشگاه علوم پزشکی شاخص آلودگی هوا در ابتدای صبح روی 196 بود و از حد استاندارد گذشته بود ولی شاخص کیفیت هوا ما که براساس pm 2.5 است عدد 58 را نشان می‌داد. بنابراین با اینکه آلودگی هوا به صورت چشمی هم مشخص بود ما نمی‌توانستیم بر اساس مستنداتمان این مسئله را بپذیریم و دستور تعطیلی دهیم.»
تعطیلی استان اما پس از اعلام دانشگاه علوم پزشکی کرمان اتفاق افتاد. حمیدرضا رشیدی‌نژاد، رئیس دانشگاه علوم پزشکی کرمان شاخص آلودگی را 196 عنوان و پس از آن بود که کارگروه استانی شرایط اضطرار را اعلام کرد.
شاکری اما می‌گوید که قانون اضطرار آلودگی هوا اصلا ربطی به اندازه شاخصی که محیط زیست ندارد. «اول سازمان هواشناسی باید اعلام کند که گرد‌و‌غبار وجود دارد یا نه و بعد بگوید که این گرد‌و‌غبار چقدر پایداری دارد. بعد از آن‌که گرد‌و‌غبار و پایداری‌اش تثبیت شد. دانشگاه علوم پزشکی براساس حتی فاصله دید می‌تواند اعلام کند که این آلودگی برای سلامت شهروندان مضر است و باید تعطیل شود. محیط زیست صرفا هماهنگ‌کننده برگزاری کارگروه اضطرار آلودگی هواست.»
رفسنجان در وضعیت خطرناک
از سوی دیگر با اینکه در خبرها تنها از تعطیلی و آلودگی 6 شهرستان، رفسنجان، انار، راور، زرند، کرمان و فهرج آمده است اما شواهد محیط زیست گویای این است که تقریبا تمام شهرستان‌های شمالی استان درگیر آلودگی شدید بودند.
شاکری ‌می‌گوید: «ما در همه شهرستان‌ها دستگاه سنجش کیفیت هوا نداریم اما این بدین معنا نیست که باقی شهرستان‌های شمالی وضعیت خوبی داشته‌اند. به طور مثال برای رفسنجان می‌توانیم به داده‌های شهرستان انار استناد کنیم که سطح شاخص روی 500 است.»
گرد‌و‌غبار از کویر مرکزی آمد
به گفته مدیر‌کل محیط زیست استان دستگاه سنجش کیفیت تنها بر روی کانون‌های فرسایش بادی داخلی نصب شده‌اند و منشا گرد‌و‌غبار صبح دیروز خارجی بوده است. او در این رابطه می‌گوید: «ما بیشتر روی کانون‌های فرسایش داخلی مثل راور، انار، فهرج، ریگان، بم، کهنوج، کرمان و زرند ایستگاه پایش کیفی هوا داریم اما منشا این گرد‌و‌غبار کویر مرکزی و استان یزد بود.»
شاکری البته امیدوار است که صنایع آلاینده هر چه زودتر به وعده‌های خود نسبت به استقرار دستگاه سنجش کیفیت هوا عمل کنند. او می‌گوید: «اگر مس سرچشمه به تعهدات خود و مصوبات هیات دولت پایبند باشد و برای شهربابک و رفسنجان ایستگاه پایش کیفیت هوا نصب کند، دو شهرستان دیگر هم به این سیتم وصل می‌شوند و امکان سنجش آلودگی را خواهیم داشت.»
این نخستین بار نیست که هوای کرمان تحت تاثیر کانون‌های خارجی آلوده می‌شود. فروردین سال گذشته نیز کرمان همین شرایط را تجربه کرد. آن زمان هم آلودگی از یزد وارد کرمان شد و کل شهرستان‌های شمالی را در برگرفت. این در حالی است که در سال 98 منشا صد درصد توفان‌های گرد‌و‌غبار در استان داخلی عنوان شد.
در گزارش سال 98 مرکز پژوهش‌های مجلس درباره توفان‌های گردوخاک آمده است: «31 توفان گرد‌و‌غبار در این استان رخ داده که تمام این‌ها منشا داخلی داشتند.» اما مرجان شاکری معتقد است این آمار چندان قابل استناد نیست و کرمان همواره از خارج از استان تاثیر پذیرفته است. او می‌گوید «این استان از کانون‌های واقع در یزد، خراسان و سیستان‌و‌بلوچستان نیز تاثیر می‌پذیرد.
شمال میبد، شرق ابرکوه و شرق شهر یزد کانون‌های توفان در استان یزد هستند.
جنوب‌شرق خراسان جنوبی هم کانون اصلی توفان گردوخاک در همسایه شمالی کرمان است. جنوب‌شرق سیستان‌و‌بلوچستان، شمال‌شرق چابهار، غرب کنارک، غرب ایرانشهر و زابل و هامون از جمله کانون‌های وقوع توفان در همسایه شرقی کرمان هستند.»