چانه‌زنی ایران و آمریکا پشت درهای برجام

حالا که این سطور نوشته می‌شوند مقامات ایرانی در وین در حال مذاکره با طرف‌های امضا کننده برجام هستند. پیشتر دولت جو بایدن با میانجی‌گری اروپا از ایران خواسته بود برای مهیا کردن مقدمات احیای برجام مذاکرات را آغاز کند. ایران اما اعلام کرد برای بازگشت آمریکا به برجام و عقب‌گرد ایران از کاهش تعهدات برجامی خود هیچ نیازی به مذاکره نیست و آمریکا صرفا باید با یک تصمیم سیاسی بازگشت عملی خود به برجام را اعلام کند و ایران پس از راستی‌آزمایی اقدام آمریکا به تعهدات خود باز خواهد گشت.
کاملا مشخص بود این اقدام ایران تاکتیکی برای بالاتر بردن دست خود در چارچوب مذاکرات برجامی بوده است. ایرانی برآورد درستی از وضعیت جو بایدن داشت و خیلی خوب می‌دانست که بایدن در خصوص برجام آسیب‌پذیر است. بایدن در طول مبارزات انتخاباتی خود بارها و بارها اعلام کرد که تصمیم دولت ترامپ در خروج از برجام کاملا اشتباه بوده است و در صورت پیروزی در انتخابات بازگشت به برجام را در اولویت خود قرار خواهد داد. به این ترتیب بایدن خودش، فشاری بر روی خود ایجاد کرد. به دیگر سخن، بایدن به صورت غیرمستقیم آمریکا را مسئول فروپاشی احتمالی معرفی کرد. در واقع این ذهنیت شکل گرفت که ترامپ به اشتباه از برجام خارج شد و حالا که بایدن وارد کاخ سفید شده است باید براساس قولی که داده است به برجام بازگردد و اگر از این کار امتناع کند مسئول فروپاشی برجام خواهد بود.
علاوه بر این، ایران با امتناع از ورود به مذاکره مستقیم با آمریکا مانع تلاش آمریکا برای شکل‌دهی برجامی جدید شده است. این ممانعت ایران دو هدف را محقق می‌کند. نخست اینکه تمایل رئیس‌جمهور آمریکا در خصوص بازگشت به برجام را به محک می‌گذارد و از سوی دیگر اهرم فشاری در اختیارش قرار می‌دهد که می‌تواند با استفاده از آن میل آمریکا به احیای برجام را در جهت منافع خود به کار بگیرد.
به این ترتیب اگر بایدن بخواهد به قول‌های انتخاباتی خود پایبند بماند باید برجام قبلی را به نوعی زنده کند. و ایران این اجبار را به خوبی دریافته است و همین اجبار موجب می‌شود که ایران بتواند مشوق‌های بیشتری درخواست کند. یکی از این مشوق‌ها می‌تواند این باشد که ایران تهدید کشورهای حاشیه خلیج فارس علیه خود را کمتر کند. این مشوق زمانی معنا می‌یابد که بدانیم قول بایدن برای بازگشت به برجام در تناسب با خواسته‌های برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس و رژیم اسرائیل، موجب می‌شود فشار منفی مضاعفی بر بایدن تحمل شود. در واقع بازگشت آمریکا به برجام فعلی، فشار تل‌آویو و اعراب بر آمریکا را افزایش خواهد داد و در آن سو ممانعت آمریکا در بازگشت به برجام فشار اروپایی‌ها را بر بایدن افزایش خواهد داد. و یکی از دلایل وقت‌کشی بایدن در بازگشت به برجام همین مسئله است. چرا که دولت بایدن هنوز نتوانسته میان این دو اهرم فشار تعادل برقرار کند.
اما به نظر می‌رسد که تحولات حول برجام طی هفته‌های اخیر مثبت بوده است. البته هنوز مشخص نیست که آمریکایی‌ها دقیقا به دنبال چه هستند. ایران اعلام کرده قرار نیست هیچ مذاکره مستقیم و غیرمستقیمی میان ایران و آمریکا برگزار شود. شاید معنای این سخن این باشد که اگر هم گفت‌وگویی در میان باشد، این گفت‌وگو در چارچوب کمیسیون مشترک برجام انجام می‌شود. پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که طی دو یا سه ماه آینده در نهایت طرفین راهی برای خروج از این بن‌بست بیابند. بخشی از راهکار بازگشت به برجام مسائل فنی هسته‌ای است و که بیشتر مربوط به تعهدات هسته‌ای ایران است و بخشی دیگر از راهکارها نیز تصمیم و اراده سیاسی در واشنگتن برای برداشتن تحریم‌ها در عرصه عمل است.